{"id":3514,"date":"2026-11-16T04:42:28","date_gmt":"2026-11-16T04:42:28","guid":{"rendered":"https:\/\/p.dialog.vip\/?page_id=3514"},"modified":"2026-11-16T04:42:28","modified_gmt":"2026-11-16T04:42:28","slug":"ludzkosc-ktora-zostaje","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/www.dialog.vip\/wp-preview\/archiwum-dialogu-test\/ludzkosc-ktora-zostaje\/","title":{"rendered":"Ludzko\u015b\u0107, kt\u00f3ra zostaje"},"content":{"rendered":"<p>Ludzko\u015b\u0107, kt\u00f3ra zostaje<\/p>\n<p>&#8220;Campo di Fiori&#8221; po pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu latach. Niepublikowana rozmowa<br \/>\n          Jana B\u0142o\u0144skiego, Marka Edelmana, Czes\u0142awa Mi\u0142osza i Jerzego Turowicza<br \/>\n          odby\u0142a si\u0119 w 50. rocznic\u0119 Powstania w getcie warszawskim<\/p>\n<p>Poni\u017csza rozmowa zosta\u0142a nagrana najprawdopodobniej w roku 1993,<br \/>\n          w bibliotece wydawnictwa Znak. Nagranie powsta\u0142o z my\u015bl\u0119 o przygotowywanym<br \/>\n          przez Telewizj\u0119 Katowice filmie dokumentalnym o powrocie Czes\u0142awa Mi\u0142osza<br \/>\n          do Krakowa. Nie zosta\u0142o w\u0142\u0105czone do filmu z powod\u00f3w technicznych, a<br \/>\n          kaseta z nim &#8220;uton\u0119\u0142a&#8221; w domowym archiwum.<\/p>\n<p>\u00a0<\/p>\n<p>Odnalaz\u0142am j\u0105 przypadkowo dwa lata temu, jeszcze za \u017cycia Czes\u0142awa<br \/>\n          Mi\u0142osza, spisa\u0142am i da\u0142am mu do autoryzacji. Przy okazji rozmawiali\u015bmy<br \/>\n          na temat r\u00f3\u017cnych wersji wiersza &#8220;Campo di Fiori&#8221;. Temat odbioru tego<br \/>\n          wiersza porusza\u0142 go nie mniej ni\u017c dziesi\u0119\u0107 lat wcze\u015bniej.<\/p>\n<p>          Na pocz\u0105tku rozmowy Czes\u0142aw Mi\u0142osz, Jan B\u0142o\u0144ski i Jerzy Turowicz dyskutuj\u0105<br \/>\n          na temat r\u00f3\u017cnych wersji &#8220;Campo di Fiori&#8221;. Autor sk\u0142onny jest uzna\u0107,<br \/>\n          \u017ce najsilniej dzia\u0142a na odbiorc\u0119 wersja pierwsza, kt\u00f3ra ukaza\u0142a si\u0119<br \/>\n          drukiem w podziemnym tomiku zatytu\u0142owanym. &#8220;Z otch\u0142ani. Poezje&#8221; (red.<br \/>\n          J. Wajdelota [T.Sarnecki], \u017b[ydowski] K[omitet] N[arodowy], Warszawa<br \/>\n          1944) i kr\u0105\u017cy\u0142a w licznych odpisach, cz\u0119sto zniekszta\u0142caj\u0105cych brzmienie<br \/>\n          wiersza. W tomie &#8220;Ocalenie&#8221; poeta umie\u015bci\u0142 &#8220;zmodyfikowan\u0105&#8221; wersj\u0119 tekstu,<br \/>\n          kt\u00f3r\u0105, wbrew opiniom wyg\u0142oszonym w trakcie tej rozmowy, uzna\u0142 za w\u0142a\u015bciw\u0105<br \/>\n          i obowi\u0105zuj\u0105c\u0105, w\u0142\u0105czaj\u0105c j\u0105 do &#8220;Wierszy&#8221; t. I, krytycznego wydania<br \/>\n          przygotowanego w wydawnictwie Znak. Jak informuje nota edytorska, brzmienie<br \/>\n          wiersza zosta\u0142o z autorem szczeg\u00f3\u0142owo przedyskutowane. Dla postronnego<br \/>\n          czytelnika r\u00f3\u017cnice pomi\u0119dzy obiema wersjami nie s\u0105 uderzaj\u0105ce; autor<br \/>\n          przywi\u0105zywa\u0142 do nich tak du\u017c\u0105 wag\u0119 nie ze wzgl\u0119d\u00f3w formalnych czy artystycznych,<br \/>\n          jak s\u0105dz\u0119. Temat powstania w getcie by\u0142 dla niego niezwykle wa\u017cny i<br \/>\n          bolesny do ko\u0144ca \u017cycia.<\/p>\n<p><em>Joanna Gromek-Illg<\/em><\/p>\n<p>Jan B\u0142o\u0144ski<\/p>\n<p>          JAN B\u0141O\u0143SKI: &#8211; W\u015br\u00f3d wierszy Czes\u0142awa Mi\u0142osza jest jeden, kt\u00f3ry ma<br \/>\n          szczeg\u00f3lne miejsce w tw\u00f3rczo\u015bci poety, mianowicie &#8220;Campo di Fiori&#8221;.<br \/>\n          Ma szczeg\u00f3lne miejsce dlatego, \u017ce to jest pierwsza reakcja polskiej<br \/>\n          literatury na Holokaust, na Powstanie w getcie warszawskim. Powstanie<br \/>\n          uprzytomni\u0142o ludziom, \u017ce celem Niemc\u00f3w jest zupe\u0142ne, totalne wyniszczenie<br \/>\n          \u017byd\u00f3w. Ten wiersz jest i pod tym wzgl\u0119dem niezwyk\u0142y, \u017ce jest jedn\u0105<br \/>\n          z nielicznych reakcji polskiej literatury na to straszne wydarzenie.<br \/>\n          Osnuty zosta\u0142 na kontra\u015bcie pomi\u0119dzy karuzel\u0105, na kt\u00f3rej ludzie bawili<br \/>\n          si\u0119 pod murem getta, i obl\u0119\u017ceniem getta, tocz\u0105cymi si\u0119 za murem walkami.<br \/>\n          Zbudowany na tym kontra\u015bcie wiersz m\u00f3wi tak\u017ce o samotno\u015bci wszystkich<br \/>\n          gin\u0105cych, wraca do Giordana Bruna spalonego na stosie. Czy mogliby\u015bmy<br \/>\n          si\u0119 dowiedzie\u0107, jakie konkretne wydarzenie sk\u0142oni\u0142o poet\u0119 do napisania<br \/>\n          tego wiersza.<\/p>\n<p>CZES\u0141AW MI\u0141OSZ: &#8211; Ten wiersz, jak i niekt\u00f3re inne wiersze pochodz\u0105ce<br \/>\n              z moralnego oburzenia, gniewu, zosta\u0142 wydarty ze mnie przez zbieg okoliczno\u015bci.<br \/>\n              Jecha\u0142em do Jerzego Andrzejewskiego, kt\u00f3ry mieszka\u0142 na Bielanach. Linia<br \/>\n              tramwajowa przechodzi\u0142a w\u0142a\u015bnie tam, gdzie sta\u0142a karuzela i gdzie s\u0142ycha\u0107<br \/>\n              by\u0142o strza\u0142y broni\u0105cych si\u0119 powsta\u0144c\u00f3w. By\u0142 zator tramwajowy i przez<br \/>\n              d\u0142u\u017cszy czas patrzy\u0142em na to, co si\u0119 tam dzia\u0142o. Pod naciskiem emocji<br \/>\n              zaraz napisa\u0142em ten wiersz. Andrzejewski napisa\u0142 opowiadanie &#8220;Wielki<br \/>\n              tydzie\u0144&#8221;. W domu Andrzejewskiego by\u0142y osoby pochodzenia \u017cydowskiego,<br \/>\n              kt\u00f3re prze\u017cywa\u0142y dramat z powodu tego, \u017ce nie s\u0105 w getcie. Andrzejewski<br \/>\n              pokaza\u0142 t\u0119 sytuacj\u0119 w swoim opowiadaniu. M\u00f3j wiersz zosta\u0142 wydrukowany<br \/>\n              w takiej ma\u0142ej antologii &#8220;Z otch\u0142ani&#8221;, kt\u00f3ra si\u0119 ukaza\u0142a w rok po Powstaniu<br \/>\n              w getcie, w kwietniu 1944 roku, po czym zosta\u0142 przedrukowany zaraz<br \/>\n              w Nowym Jorku.<\/p>\n<p>              Ten wiersz mia\u0142 rozmaite wersje, bo ja straci\u0142em kontrol\u0119 nad kr\u0105\u017c\u0105cymi<br \/>\n              odpisami. Jest taka ksi\u0105\u017cka Natana Grossa &#8220;Poeci i Shoah. Obraz zag\u0142ady<br \/>\n              \u017byd\u00f3w w poezji polskiej&#8221;, kt\u00f3rej rozdzia\u0142 &#8220;Dzieje pewnego wiersza&#8221;<br \/>\n              pokazuje, jak kr\u0105\u017cy\u0142y rozmaite wersje. Korespondowa\u0142em z autorem, troch\u0119<br \/>\n              broni\u0142em tych innych wersji. Ale wreszcie kiedy Gross by\u0142 ostatniego<br \/>\n              lata w Krakowie, po rozmowie z nim przyzna\u0142em, \u017ce wersja pierwotna<br \/>\n              by\u0142a poprawniejsza, a p\u00f3\u017aniejsza moja poprawka &#8211; niepotrzebna. Uzna\u0142em<br \/>\n              to.<\/p>\n<p>              Jaka by\u0142a pierwsza wersja? Ta w\u0142a\u015bnie wydana w zbiorze &#8220;Z otch\u0142ani&#8221;<br \/>\n              jeszcze w czasie wojny; nast\u0119pna wersja ukaza\u0142a si\u0119 w antologii &#8220;Pie\u015b\u0144<br \/>\n              ujdzie ca\u0142o&#8221; wydanej przez Micha\u0142a Borwicza zaraz po wojnie. Po rozmowie<br \/>\n              z Natanem Grossem przywr\u00f3ci\u0142em w p\u00f3\u017aniejszych wydaniach tekst pierwotny.<br \/>\n              Na czym polega\u0142a r\u00f3\u017cnica? Poza nieistotnymi drobiazgami, dosy\u0107 istotna<br \/>\n              zmiana dotyczy\u0142a wers\u00f3w o Giordanie Brunie:<\/p>\n<p><em>ja jednak wtedy my\u015bla\u0142em <\/em><br \/>\n<em>o samotno\u015bci gin\u0105cych,<\/em><br \/>\n<em>O tym, \u017ce kiedy Giordano <\/em><br \/>\n<em>wst\u0119powa\u0142 na rusztowanie <\/em><br \/>\n<em>nie by\u0142o w ludzkim j\u0119zyku <\/em><br \/>\n<em>ani jednego wyrazu, <\/em><br \/>\n<em>\u017ceby co\u015b zdo\u0142a\u0142 powiedzie\u0107 <\/em><br \/>\n<em>ludzko\u015bci, kt\u00f3ra zostaje. <\/em><\/p>\n<p>To jest wersja pierwotna. A w tomie &#8220;Ocalenie&#8221; by\u0142o:<\/p>\n<p><em>nie znalaz\u0142 w \u017cadnym j\u0119zyku <\/em><br \/>\n<em>ani jednego wyrazu, <\/em><br \/>\n<em>\u017ceby nim ludzko\u015b\u0107 po\u017cegna\u0107, <\/em><br \/>\n<em>t\u0119 ludzko\u015b\u0107, kt\u00f3ra zostaje. <\/em><\/p>\n<p>            Ta wersja pierwsza jest silniejsza, prawda?<\/p>\n<p>            JAN B\u0141O\u0143SKI: &#8211; Znacznie silniejsza, naturalnie.<\/p>\n<p>            CZES\u0141AW MI\u0141OSZ.: &#8211; I to przywr\u00f3ci\u0142em. Poza tym na samym ko\u0144cu Gross<br \/>\n            kwestionowa\u0142 wersj\u0119:<\/p>\n<p><em>i ci, gin\u0105cy, samotni, <\/em><br \/>\n<em>ju\u017c zapomniani od \u015bwiata. <\/em><br \/>\n<em>J\u0119zyk nasz sta\u0142 si\u0119 im obcy <\/em><br \/>\n<em>jak j\u0119zyk dawnej planety <\/em><\/p>\n<p>            W niekt\u00f3rych wersjach jest &#8220;j\u0119zyk ich sta\u0142 si\u0119 nam obcy&#8221;.<\/p>\n<p><em>A\u017c wszystko b\u0119dzie legend\u0105 <\/em><br \/>\n<em>i wtedy po wielu latach, <\/em><br \/>\n<em>na nowym Campo di Fiori <\/em><br \/>\n<em>bunt wznieci s\u0142owo poety. <\/em><\/p>\n<p>            On przypomnia\u0142, \u017ce w pierwotnej wersji by\u0142o:<\/p>\n<p><em>na wielkim Campo di Fiori <\/em><br \/>\n<em>bunt wznieci s\u0142owo poety. <\/em><\/p>\n<p>            To lepiej, prawda?<\/p>\n<p>JERZY TUROWICZ: &#8211; Oczywi\u015bcie.<\/p>\n<p>            JAN B\u0141O\u0143SKI: &#8211; To znaczy, \u017ce ca\u0142y \u015bwiat jest Campo di Fiori, poeta<br \/>\n            wznieci bunt na \u015bwiecie. Sens tego wiersza by\u0142 jednak kwestionowany,<br \/>\n            na przyk\u0142ad niekt\u00f3rzy ludzie twierdzili, \u017ce nie by\u0142o tych karuzel.<br \/>\n            Ja, chocia\u017c by\u0142em ma\u0142ym ch\u0142opcem, widzia\u0142em te karuzele chodz\u0105c na<br \/>\n            piechot\u0119 ze Starego Miasta na \u017boliborz. Doskonale pami\u0119tam karuzel\u0119<br \/>\n            stoj\u0105c\u0105 przy murze getta; ko\u0142o niej gra\u0142a katarynka, a zza muru by\u0142o<br \/>\n            s\u0142ycha\u0107 wystrza\u0142y.<\/p>\n<p>            CZES\u0141AW MI\u0141OSZ: &#8211; To jest bardzo dziwne uczucie by\u0107 poet\u0105, kt\u00f3ry napisa\u0142<br \/>\n            taki wiersz, jakby wyrwany, jakby na przek\u00f3r jego dotychczasowej tw\u00f3rczo\u015bci.<br \/>\n            Ja nie chc\u0119 pozowa\u0107 na moralist\u0119, na cz\u0142owieka, kt\u00f3ry s\u0105dzi innych.<br \/>\n            Oczywi\u015bcie, poczuwam si\u0119 do napisania tego wiersza. Ale on by\u0142 wyrwany<br \/>\n            z mojego losu, prawda?<\/p>\n<p>            JAN B\u0141O\u0143SKI: &#8211; M\u00f3wi\u0142e\u015b w tym wierszu o samotno\u015bci gin\u0105cych. To stawia<br \/>\n            od razu pewien problem: czy ten wiersz zwraca si\u0119 w jakim\u015b sensie przeciwko<br \/>\n            spo\u0142eczno\u015bci polskiej, wytyka jej oboj\u0119tno\u015b\u0107? \u017bydzi s\u0105 tutaj porzuceni,<br \/>\n            osamotnieni. Jestem ciekaw jak ty, Czes\u0142awie, to widzisz, ale tak\u017ce<br \/>\n            jak Pan by to widzia\u0142 (do Edelmana).<\/p>\n<p>            CZES\u0141AW MI\u0141OSZ: &#8211; Dla mnie samotno\u015b\u0107 by\u0142a tutaj najwa\u017cniejszym elementem.<br \/>\n            Samotno\u015b\u0107 gin\u0105cych. I zreszt\u0105 st\u0105d ten obraz Giordana Bruna. Ja nie<br \/>\n            wiem, sk\u0105d przyszed\u0142 ten obraz, bo to nie by\u0142o filozoficzne, to nie<br \/>\n            by\u0142o to, \u017ce Giordano Bruno by\u0142 dla mnie bohaterem walki o wolno\u015b\u0107 my\u015bli.<br \/>\n            Pami\u0119ta\u0142em Campo di Fiori, to miejsce, gdzie spalono Giordana Bruna<br \/>\n            i ten bezustanny ruch ludzkiej masy handluj\u0105cej, bawi\u0105cej si\u0119 naoko\u0142o.<\/p>\n<p>            JAN B\u0141O\u0143SKI: &#8211; Interesuje mnie to, czy i kiedy ten wiersz dotar\u0142 tak\u017ce<br \/>\n          do \u017byd\u00f3w?<\/p>\n<p>Marek Edelman<\/p>\n<p>          MAREK EDELMAN: &#8211; To nie jest takie proste. Nie dotar\u0142 od razu. Ale<br \/>\n          wr\u00f3\u0107my jeszcze do karuzeli &#8211; to jest sprawa od pocz\u0105tku szalenie istotna.<br \/>\n          Bo to by\u0142o tak: trzeba sobie zda\u0107 z tego spraw\u0119, \u017ce na przyk\u0142ad w\u0142adze<br \/>\n          podziemne Polski londy\u0144skiej, a nawet komunistycznej nie chcia\u0142y Powstania<br \/>\n          w getcie. Ba\u0142y si\u0119, \u017ce to Powstanie zapali ogie\u0144 na ca\u0142\u0105 Warszaw\u0119.<br \/>\n          I bez kr\u0119pacji genera\u0142 Grot powiedzia\u0142: &#8220;Panowie, nie b\u0119dzie tego powstania,<br \/>\n          bo my wam nie pomo\u017cemy, my si\u0119 boimy. Jest za wcze\u015bnie&#8221;. My\u015bmy nigdy<br \/>\n          z nim nie mieli bezpo\u015bredniego kontaktu. By\u0142y dwie osoby po\u015brednicz\u0105ce:<br \/>\n          kierownik referatu \u017cydowskiego pan Henryk Woli\u0144ski i pan Aleksander<br \/>\n          Kami\u0144ski, autor &#8220;Kamieni na szaniec&#8221;; byli naszymi m\u0119\u017cami zaufania.<br \/>\n          W tej tragicznej rozmowie, kt\u00f3ra odbywa\u0142a si\u0119 pomi\u0119dzy \u017bydowsk\u0105 Organizacj\u0105<br \/>\n          Bojow\u0105 a dow\u00f3dztwem AK przez po\u015brednik\u00f3w, powiedziano: &#8220;nie mo\u017cecie<br \/>\n          tego zrobi\u0107&#8221;. A po drugie: &#8220;nie mamy do was zaufania, mamy ma\u0142o broni<br \/>\n          i wam nie damy&#8221;. To by\u0142a ta jedna samotno\u015b\u0107. Nie b\u0119d\u0119 m\u00f3wi\u0142 o prehistorii,<br \/>\n          gdzie r\u00f3\u017cne ugrupowania, PPS i inni, chcieli zrobi\u0107 powstanie, ale<br \/>\n          wszyscy byli podwi\u0105zani pod londy\u0144sk\u0105 filozofi\u0119: nie robi\u0107 za wcze\u015bnie.<br \/>\n          Nie mog\u0119 powiedzie\u0107 tego wszystkiego okropnego, \u017ce jedyny rewolwer,<br \/>\n          kt\u00f3ry by\u0142 przed Powstaniem w getcie, pochodzi\u0142 od komunist\u00f3w. Taki<br \/>\n          obrzydliwy komunista Witold J\u00f3\u017awiak sw\u00f3j rewolwer przyni\u00f3s\u0142 do getta.<br \/>\n          I pierwszy strza\u0142 pad\u0142 z tego rewolweru. My\u015bmy sami kupowali od Niemc\u00f3w<br \/>\n          bro\u0144 na Kercelaku i na Pradze za du\u017ce pieni\u0105dze. To te\u017c by\u0142a samotno\u015b\u0107<br \/>\n          &#8211; nikt nam nie pom\u00f3g\u0142.<\/p>\n<p>          Samotno\u015b\u0107 zacz\u0119\u0142a si\u0119 o wiele wcze\u015bniej. 18 stycznia pad\u0142y pierwsze<br \/>\n          strza\u0142y w getcie i zgin\u0119\u0142o dw\u00f3ch czy trzech Niemc\u00f3w &#8211; to by\u0142o motorem<br \/>\n          akcji pod Arsena\u0142em. Gdyby nie to, \u017ce pierwszy Niemiec pad\u0142 w otwartym<br \/>\n          boju, nigdy by nie by\u0142o tej akcji. To m\u00f3wi\u0105 wszyscy &#8211; Kami\u0144ski, Orsza<br \/>\n          &#8211; \u017ce nimb he\u0142mu niemieckiego zosta\u0142 zniszczony. W czasie samego powstania<br \/>\n          to ju\u017c nam AK pomaga\u0142a, dawa\u0142a bro\u0144 itd. Ale zrozumcie, AK zmobilizowa\u0142a<br \/>\n          trzy plutony naprzeciwko getta i przez trzy tygodnie nikt nam o tym<br \/>\n          nie powiedzia\u0142. Nigdy nie chcieli z nami mie\u0107 \u0142\u0105czno\u015bci. Pierwszego<br \/>\n          dnia Powstania w getcie ta karuzela by\u0142a, ale si\u0119 nie kr\u0119ci\u0142a. Dopiero<br \/>\n          drugiego dnia zacz\u0119\u0142a si\u0119 kr\u0119ci\u0107 i to by\u0142o co\u015b tragicznego. Przez okna<br \/>\n          by\u0142o wida\u0107, jak si\u0119 kr\u0119ci, katarynka gra, sp\u00f3dnice dziewczyn, czerwone<br \/>\n          i niebieskie w bia\u0142e grochy, powiewaj\u0105 na wietrze. To widzieli\u015bmy z<br \/>\n          okien, i to by\u0142o naszym przekle\u0144stwem. Tu si\u0119 pali i zabijaj\u0105, a tam<br \/>\n          si\u0119 wszyscy \u015bmiej\u0105 i bawi\u0105.<\/p>\n<p>          JAN B\u0141O\u0143SKI: &#8211; To jest wstrz\u0105saj\u0105cy obraz. Tu powstaje problem samotno\u015bci,<br \/>\n          problem jakiej\u015b historycznej odleg\u0142o\u015bci, historycznego niezrozumienia,<br \/>\n          rozej\u015bcia si\u0119 spo\u0142eczno\u015bci polskiej i \u017cydowskiej&#8230;<\/p>\n<p>          MAREK EDELMAN: &#8211; To nie jest problem rozej\u015bcia si\u0119. Trzeba by popatrze\u0107<br \/>\n          na to zupe\u0142nie inaczej. W czasie okupacji ludzie, kt\u00f3rzy byli zamkni\u0119ci<br \/>\n          w getcie, byli lud\u017ami drugiej kategorii. Nie tylko dla Niemc\u00f3w, ale<br \/>\n          dla wszystkich. Je\u017celi czterysta tysi\u0119cy ludzi mo\u017ce by\u0107 zamkni\u0119tych<br \/>\n          i mog\u0105 ich je\u015b\u0107 wszy, mog\u0105 umiera\u0107 z g\u0142odu i nic nie mog\u0105 zrobi\u0107, to<br \/>\n          s\u0105 podlud\u017ami. Zreszt\u0105 Roosevelt powiedzia\u0142 expressis verbis do delegacji,<br \/>\n          kt\u00f3ra przysz\u0142a do niego: tak, to prawda, \u017ce ich morduj\u0105, ale nie piszcie,<br \/>\n          \u017ce zamordowano sto tysi\u0119cy, bo to jest cyfra, kt\u00f3ra nikogo nie obchodzi.<br \/>\n          Napiszcie, \u017ce ma\u0142\u0105 Masz\u0119 z d\u0142ugimi warkoczykami i wielkimi oczami zabi\u0142o<br \/>\n          dw\u00f3ch Niemc\u00f3w. To przem\u00f3wi do spo\u0142ecze\u0144stwa. Ale jak gin\u0105 tysi\u0105ce,<br \/>\n          tysi\u0105ce codziennie, na oczach ludzi, to si\u0119 staje bana\u0142em.<\/p>\n<p>          CZES\u0141AW MI\u0141OSZ: &#8211; Niemcom chodzi\u0142o o to, \u017ceby ofiary odhumanizowa\u0107.<br \/>\n          Pami\u0119tam, kiedy zamykano getto w Warszawie, by\u0142y napisy na murach:<br \/>\n          &#8220;\u017bydzi, wszy, tyfus plamisty&#8221;, \u017ceby po\u0142\u0105czy\u0107 te s\u0142owa.<\/p>\n<p>          JAN B\u0141O\u0143SKI: &#8211; Wiersz &#8220;Campo di Fiori&#8221; by\u0142 nie tylko ho\u0142dem czy wyrazem<br \/>\n          zgrozy, ale stawia\u0142 te\u017c problem stosunku pomi\u0119dzy spo\u0142eczno\u015bci\u0105 polsk\u0105<br \/>\n          a spo\u0142eczno\u015bci\u0105 \u017cydowsk\u0105.<\/p>\n<p>          MAREK EDELMAN: &#8211; Ten wiersz by\u0142 takim samym sztandarem, jakim by\u0142 &#8220;Alarm&#8221;<br \/>\n          S\u0142onimskiego w 1939 roku. Dosta\u0142em wiersz Mi\u0142osza przypadkowo od Mitznera,<br \/>\n          kt\u00f3ry si\u0119 zajmowa\u0142 sprawami przedruk\u00f3w. Mimo du\u017cych trudno\u015bci pos\u0142ali\u015bmy<br \/>\n          odpis wiersza do lasu. I co ci ch\u0142opcy &#8211; kt\u00f3rzy gin\u0119li z r\u0105k takich,<br \/>\n          innych, nie b\u0119dziemy m\u00f3wi\u0107 o tym w szczeg\u00f3\u0142ach &#8211; powiedzieli? &#8220;Nareszcie<br \/>\n          kto\u015b nas zauwa\u017cy\u0142&#8221;. To by\u0142o najwa\u017cniejsze. Gajcy by nie napisa\u0142 takiego<br \/>\n          wiersza, Pan rozumie? On by\u0142 dobrym poet\u0105, ale on nigdy by takiego<br \/>\n          wiersza nie napisa\u0142, bo on pogardza\u0142 tymi lud\u017ami. Pan rozumie, o co<br \/>\n          chodzi? Szuka\u0142o si\u0119 ludzi, kt\u00f3rzy nie maj\u0105 nas w pogardzie. Byli\u015bmy<br \/>\n          brudni, zawszeni, a jednak ka\u017cdy m\u00f3wi\u0142 i my\u015bla\u0142 jak cz\u0142owiek.<br \/>\n          CZES\u0141AW MI\u0141OSZ: &#8211; Powiedzia\u0142em, \u017ce ten wiersz zosta\u0142 wyrwany ze mnie,<br \/>\n          ale naturalnie moje przedwojenne stanowisko polityczne mia\u0142o istotny<br \/>\n          wp\u0142yw na to, co pisa\u0142em podczas okupacji. Kiedy si\u0119 idealizuje Polsk\u0119<br \/>\n          przedwojenn\u0105, to zapomina si\u0119 na przyk\u0142ad o dzia\u0142alno\u015bci prasy brukowej,<br \/>\n          o ruchach antysemickich, o &#8220;Prosto z mostu&#8221;&#8230;<\/p>\n<p>          MAREK EDELMAN: &#8211; O wielkich poetach&#8230;<\/p>\n<p>          JAN B\u0141O\u0143SKI: &#8211; Wszyscy to wiedz\u0105. Ale globalnie trzeba powiedzie\u0107,<br \/>\n          \u017ce gdyby wszyscy Polacy byli tak nastawieni do \u017byd\u00f3w jak poeci, to<br \/>\n          jeszcze nie by\u0142oby najgorzej. W tym fachu by\u0142o stosunkowo ma\u0142o antysemit\u00f3w.<\/p>\n<p>          MAREK EDELMAN: &#8211; Ja bym nie chcia\u0142 by\u0107 \u017co\u0142nierzem Gajcego&#8230;.<\/p>\n<p>          JAN B\u0141O\u0143SKI: &#8211; No tak, Gajcy by\u0142 zwi\u0105zany z ONR-Falanga.<\/p>\n<p>          CZES\u0141AW MI\u0141OSZ: &#8211; Zna\u0142em oczywi\u015bcie tych m\u0142odych ludzi, zna\u0142em Gajcego<br \/>\n          i uwa\u017ca\u0142em, \u017ce ich idee by\u0142y zupe\u0142nie ob\u0142\u0105kane. Ale zawsze si\u0119 zak\u0142ada,<br \/>\n          \u017ce byli bardzo m\u0142odzi, \u017ce gdyby prze\u017cyli, to zmieniliby pogl\u0105dy.<\/p>\n<p>          JERZY TUROWICZ: &#8211; Ja s\u0105dz\u0119, \u017ce niezale\u017cnie od swojej warto\u015bci artystycznej,<br \/>\n          ten wiersz Czes\u0142awa Mi\u0142osza mia\u0142 ogromne znaczenie, bo jako pierwszy<br \/>\n          dotyka\u0142 sedna sprawy stosunku spo\u0142ecze\u0144stwa polskiego do zag\u0142ady \u017byd\u00f3w.<\/p>\n<p>          MAREK EDELMAN: &#8211; A nie sedna sprawy \u017cycia?<\/p>\n<p>          JERZY TUROWICZ: &#8211; To tak\u017ce. Ale mnie chodzi o t\u0119 spraw\u0119, kt\u00f3ra jest<br \/>\n          aktualna w dyskusjach, polemikach po dzi\u015b dzie\u0144. Wiemy o tym, \u017ce nawet<br \/>\n          obecnie Polacy, spo\u0142ecze\u0144stwo polskie, s\u0105 oskar\u017cani o wsp\u00f3\u0142odpowiedzialno\u015b\u0107<br \/>\n          za zag\u0142ad\u0119 \u017byd\u00f3w. M\u00f3wi si\u0119, \u017ce obozy zag\u0142ady powsta\u0142y w Polsce dlatego,<br \/>\n          \u017ce Polacy byli antysemitami. Wiemy, \u017ce to s\u0105 oskar\u017cenia niesprawiedliwe.<br \/>\n          Obozy zag\u0142ady by\u0142y w Polsce, a tak\u017ce w Rosji, dlatego \u017ce tutaj by\u0142a<br \/>\n          najwi\u0119ksza w Europie aglomeracja \u017byd\u00f3w, wi\u0119c przewozi\u0107 ich gdzie\u015b,<br \/>\n          skoro si\u0119 mia\u0142o ich zabi\u0107, nie mia\u0142o sensu. Po wt\u00f3re, \u017ce Niemcy chcieli<br \/>\n          jednak w miar\u0119 mo\u017cno\u015bci przed \u015bwiatem zachodnim utrzyma\u0107 to w tajemnicy,<br \/>\n          no a Polska by\u0142a oddzielona od Zachodu Trzeci\u0105 Rzesz\u0105.<\/p>\n<p>          Natomiast oczywi\u015bcie je\u017celi chcieliby\u015bmy powiedzie\u0107, \u017ce Polacy nie<br \/>\n          ponosz\u0105 wsp\u00f3\u0142odpowiedzialno\u015bci, to sprawa nie jest taka prosta. G\u0142o\u015bny<br \/>\n          artyku\u0142 Jana B\u0142o\u0144skiego &#8220;Biedni Polacy patrz\u0105 na getto&#8221; opublikowany<br \/>\n          w &#8220;Tygodniku Powszechnym&#8221;, kt\u00f3ry tak\u017ce nawi\u0105zuje do wierszy Mi\u0142osza,<br \/>\n          wskazuje na win\u0119 znacznej cz\u0119\u015bci spo\u0142ecze\u0144stwa polskiego polegaj\u0105c\u0105<br \/>\n          na oboj\u0119tno\u015bci. Wiemy, \u017ce ludzie wra\u017cliwi, kt\u00f3rzy pr\u00f3bowali co\u015b robi\u0107,<br \/>\n          ratowa\u0107 \u017byd\u00f3w, byli jednak w mniejszo\u015bci. Natomiast du\u017ca masa spo\u0142ecze\u0144stwa<br \/>\n          zachowywa\u0142a oboj\u0119tno\u015b\u0107, motywuj\u0105c to albo: &#8220;to nas nie dotyczy&#8221;, albo:<br \/>\n          &#8220;Niemcy morduj\u0105 \u017byd\u00f3w, ale nas tak\u017ce morduj\u0105&#8221;. Dokonywali por\u00f3wnania<br \/>\n          mi\u0119dzy sytuacjami jednak absolutnie niepor\u00f3wnywalnymi, mimo wszystkich<br \/>\n          ofiar, kt\u00f3re nar\u00f3d polski poni\u00f3s\u0142. Czy te\u017c wreszcie: &#8220;teraz morduj\u0105<br \/>\n          \u017byd\u00f3w, a potem wymorduj\u0105 nas&#8221;. Na trafno\u015b\u0107 takiego twierdzenia tak\u017ce<br \/>\n          nie ma dowod\u00f3w. Karuzela przy murze getta by\u0142a bardzo wymownym obrazem<br \/>\n          tej oboj\u0119tno\u015bci. Gdyby jej nie by\u0142o, to nie znaczy wcale, \u017ce uda\u0142oby<br \/>\n          si\u0119 wielu wi\u0119cej \u017byd\u00f3w uratowa\u0107. Pewnie wi\u0119cej, chocia\u017c niewielu. Bo<br \/>\n          jaka\u017c by\u0142a mo\u017cliwo\u015b\u0107 ratowania, nie wiem, we wschodniej Polsce, w ma\u0142ym<br \/>\n          sztetlu, gdzie by\u0142o osiemdziesi\u0105t procent \u017byd\u00f3w, chasyd\u00f3w, nie m\u00f3wi\u0105cych<br \/>\n          nieraz po polsku? Tam mo\u017cliwo\u015bci ratunku by\u0142y bliskie zeru. Ogromna<br \/>\n          wi\u0119kszo\u015b\u0107 spo\u0142ecze\u0144stwa by\u0142a rzeczywi\u015bcie bezsilna i bezradna. Ale<br \/>\n          oboj\u0119tno\u015b\u0107 &#8211; nie m\u00f3wi\u0105c ju\u017c o skrajnych przypadkach, na szcz\u0119\u015bcie,<br \/>\n          ufam, jednak nielicznych, ludzi, kt\u00f3rzy byli zadowoleni, \u017ce r\u0119kami<br \/>\n          Hitlera kwestia \u017cydowska zostanie w Polsce rozwi\u0105zana &#8211; ta oboj\u0119tno\u015b\u0107<br \/>\n          jest jak\u0105\u015b win\u0105. I my\u015bl\u0119, \u017ce wiersz &#8220;Campo di Fiori&#8221; pokaza\u0142, jakiego<br \/>\n          rodzaju wyzwanie stanowi zag\u0142ada \u017byd\u00f3w dla sumienia, sumienia chrze\u015bcija\u0144skiego<br \/>\n          i sumienia ludzkiego w og\u00f3le.<br \/>\n          JAN B\u0141O\u0143SKI: &#8211; Ja my\u015bl\u0119, \u017ce to jeszcze mocniej wida\u0107 w drugim wierszu<br \/>\n          Czes\u0142awa Mi\u0142osza z tego okresu po\u015bwi\u0119conym tak\u017ce \u017bydom, wierszu &#8220;Biedny<br \/>\n          chrze\u015bcijanin patrzy na getto&#8221;. Wiersz jest bardzo zagadkowy w pierwszej<br \/>\n          chwili, bo przedstawia obraz rumowiska, w kt\u00f3rym le\u017c\u0105 ludzie zabici,<br \/>\n          w\u015br\u00f3d ruin, w\u015br\u00f3d resztek swoich mieszka\u0144. W tym dziwnym podziemiu,<br \/>\n          w tym Hadesie, pojawia si\u0119 stra\u017cnik-kret, z ma\u0142\u0105 latark\u0105 na czole.<br \/>\n          Poeta por\u00f3wnuje tego kreta do patriarchy, wi\u0119c to jest jak gdyby kto\u015b<br \/>\n          z za\u015bwiat\u00f3w, mo\u017ce prorok, mo\u017ce \u017cydowski prorok. I teraz on liczy, liczy,<br \/>\n          patrzy, on wszystko wie i patrzy, czy tam s\u0105 tylko obrzezani, czy te\u017c<br \/>\n          i nieobrzezani. A nieobrzezani to Niemcy. Ten, kt\u00f3ry m\u00f3wi, bohater<br \/>\n          wiersza, boi si\u0119 strasznie, \u017ce on tam te\u017c m\u00f3g\u0142by le\u017ce\u0107 i wtedy patriarcha<br \/>\n          uzna\u0142by go tak\u017ce za Niemca, za kata, za morderc\u0119&#8230;<\/p>\n<p>          CZES\u0141AW MI\u0141OSZ: &#8211; Podzia\u0142 na chrze\u015bcijan i na \u017byd\u00f3w&#8230;<\/p>\n<p>          JAN B\u0141O\u0143SKI: &#8211; Obawia si\u0119, \u017ce jako chrze\u015bcijanin m\u00f3g\u0142by by\u0107 zaliczony<br \/>\n          do pomocnik\u00f3w \u015bmierci.<\/p>\n<p>          CZES\u0141AW MI\u0141OSZ: &#8211; Jak najbardziej.<\/p>\n<p>          JAN B\u0141O\u0143SKI: &#8211; Dla mnie to by\u0142 wiersz mo\u017ce nawet jeszcze bardziej wstrz\u0105saj\u0105cy<br \/>\n          od &#8220;Campo di Fiori&#8221;. &#8220;Campo di Fiori&#8221; ma taki blask, to jest wiersz<br \/>\n          &#8220;w\u0142oski&#8221;, a ten jest bardzo poruszaj\u0105cy.<\/p>\n<p>          CZES\u0141AW MI\u0141OSZ: &#8211; Musz\u0119 powiedzie\u0107, \u017ce ja mam pewne trudno\u015bci natury<br \/>\n          moralnej. Patrz\u0119 na ten problem z innej perspektywy, poniewa\u017c nie mieszkam<br \/>\n          stale w Polsce, tylko w Ameryce. W ka\u017cdym razie do niedawna tak by\u0142o.<br \/>\n          Nie czytam tych wierszy na wieczorach autorskich w Ameryce z powodu<br \/>\n          powszechnej opinii, \u017ce Polacy s\u0105 wszyscy antysemitami. Czytanie tych<br \/>\n          wierszy jest w pewnym sensie samograjem. Mo\u017cna te moje odczucia uwa\u017ca\u0107<br \/>\n          za skrupu\u0142y natury albo moralnej, albo estetycznej. Wi\u0119c ja, z perspektywy<br \/>\n          ameryka\u0144skiej, pr\u00f3buj\u0119 zrozumie\u0107, co ludzie w Polsce my\u015bl\u0105 o tamtym<br \/>\n          okresie. Nie mog\u0119 zrozumie\u0107 zjawiska antysemityzmu bez \u017byd\u00f3w, nie mog\u0119<br \/>\n          tego w Polsce zrozumie\u0107.<\/p>\n<p>          MAREK EDELMAN: &#8211; Czyta\u0142em ten wiersz dwadzie\u015bcia lat temu i zupe\u0142nie<br \/>\n          inaczej go odczyta\u0142em ni\u017c dzisiaj. W\u00f3wczas to by\u0142 dla mnie wiersz,<br \/>\n          kt\u00f3ry dotyczy\u0142 bezpo\u015brednio okresu wojny &#8211; hitleryzmu, getta itd. Jak<br \/>\n          wczoraj go czyta\u0142em &#8211; bo przecie\u017c nie pami\u0119ta\u0142em go, poezja jest trudna<br \/>\n          rzecz, wylatuje z g\u0142owy &#8211; przeczyta\u0142em go nie jako wiersz o getcie.<br \/>\n          To nie jest wiersz o tym, co si\u0119 sta\u0142o w Warszawie. To jest wiersz<br \/>\n          o ludzko\u015bci, to jest wiersz o tym, co si\u0119 w og\u00f3le dzieje z lud\u017ami.<br \/>\n          Po pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu latach mamy tych holokaust\u00f3w &#8211; nie chc\u0119 tutaj wymienia\u0107<br \/>\n          &#8211; znacznie wi\u0119cej. I trzeba sobie zda\u0107 spraw\u0119, \u017ce takie jest \u017cycie<br \/>\n          ludzkie. To jest w cz\u0142owieku. Ten wiersz nie dotyczy czterech milion\u00f3w<br \/>\n          \u017byd\u00f3w, kt\u00f3rzy zostali tu zamordowani. On dotyczy cz\u0142owieka, dotyczy<br \/>\n          ca\u0142ego \u017cycia, natury takiej, jaka ona jest.<\/p>\n<p>          &#8220;Ocalenie&#8221; to by\u0142a dla mnie wa\u017cna ksi\u0105\u017cka, wydana tu\u017c po wojnie, pierwszy<br \/>\n          tomik poezji. Nie jestem wielkim znawc\u0105, bo poezj\u0119 to si\u0119 czyta i wylatuje<br \/>\n          z g\u0142owy &#8211; ale co\u015b z tego mi zosta\u0142o. Wtedy uwa\u017ca\u0142em, \u017ce to dotyczy<br \/>\n          tylko mnie. A wczoraj zobaczy\u0142em, \u017ce to dotyczy wszystkich, dotyczy<br \/>\n          tego, czy cz\u0142owiek jest dobry, czy z\u0142y. Nie wiem dobrze, co to jest<br \/>\n          jansenizm, ale rozumiem, o co z grubsza chodzi. W tych wszystkich wierszach<br \/>\n          jest my\u015blenie o ludzko\u015bci i chyba to jest najbardziej istotne.<\/p>\n<p>          JAN B\u0141O\u0143SKI: &#8211; Mo\u017cna tak szeroko rozumie\u0107 ten wiersz, ale dla mnie<br \/>\n          on by\u0142 skupiony na ukrytym wyrzucie sumienia, na tym, co si\u0119 pojawia<br \/>\n          w pod\u015bwiadomo\u015bci, co jest w g\u0142\u0119bi cz\u0142owieka.<\/p>\n<p>          CZES\u0141AW MI\u0141OSZ: &#8211; Ukosem, ukosem ten wiersz dotyka jednej sprawy: sta\u0142ego<br \/>\n          zarzutu \u017byd\u00f3w wobec chrze\u015bcijan, zarzutu wobec ludowej wersji rozumienia<br \/>\n          chrze\u015bcija\u0144stwa, wed\u0142ug kt\u00f3rej &#8220;\u017bydzi zabili Jezusa&#8221;. Takie my\u015blenie<br \/>\n          w du\u017cym stopniu by\u0142o powodem antysemityzmu.<\/p>\n<p>          MAREK EDELMAN: &#8211; To nie jest incydentalny wiersz. Jest w nim obraz<br \/>\n          dzisiejszego \u015bwiata. Po pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu latach jest bardziej aktualny<br \/>\n          ni\u017c wtedy.          <\/p>\n<p><em>Tygodnik Powszechny 2005-05-01<\/em><\/p><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Ludzko\u015b\u0107, kt\u00f3ra zostaje &#8220;Campo di Fiori&#8221; po pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu latach. Niepublikowana rozmowa Jana B\u0142o\u0144skiego, Marka Edelmana, Czes\u0142awa Mi\u0142osza i Jerzego Turowicza odby\u0142a si\u0119 w 50. rocznic\u0119 Powstania w getcie warszawskim Poni\u017csza rozmowa zosta\u0142a nagrana najprawdopodobniej w roku 1993, w bibliotece wydawnictwa Znak. Nagranie powsta\u0142o z my\u015bl\u0119 o przygotowywanym przez Telewizj\u0119 Katowice filmie dokumentalnym o powrocie Czes\u0142awa [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":0,"featured_media":0,"parent":3421,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"footnotes":""},"class_list":["post-3514","page","type-page","status-publish","hentry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.dialog.vip\/wp-preview\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/3514","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.dialog.vip\/wp-preview\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.dialog.vip\/wp-preview\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.dialog.vip\/wp-preview\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=3514"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/www.dialog.vip\/wp-preview\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/3514\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3524,"href":"https:\/\/www.dialog.vip\/wp-preview\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/3514\/revisions\/3524"}],"up":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.dialog.vip\/wp-preview\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/3421"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.dialog.vip\/wp-preview\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=3514"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}