{"id":3463,"date":"2026-11-16T04:42:28","date_gmt":"2026-11-16T04:42:28","guid":{"rendered":"https:\/\/p.dialog.vip\/?page_id=3463"},"modified":"2026-11-16T04:42:28","modified_gmt":"2026-11-16T04:42:28","slug":"zachowanie-sie-czlowieka-w-nieludzkich-warunkach","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/www.dialog.vip\/wp-preview\/archiwum-dialogu-test\/zachowanie-sie-czlowieka-w-nieludzkich-warunkach\/","title":{"rendered":"Zachowanie si\u0119 cz\u0142owieka w nieludzkich warunkach"},"content":{"rendered":"<figure class=\"archive-portrait\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/p.dialog.vip\/wp-content\/uploads\/dialog-archive\/batch-03\/birenbaum2.jpg\" width=\"100\" height=\"133\" alt=\"Halina Birenbaum\"><\/figure>\n<p>\n            Zachowanie si\u0119  cz\u0142owieka w nieludzkich warunkach<\/p>\n<p>Wyg\u0142oszone na seminarium pracownik\u00f3w Muzeum O\u015bwi\u0119cimia w  Yad Vashem 9.11.1994 roku w Jerozolimie. Opublikowane w <em>Pro Memoria<\/em>\u00a0 nr 3 &#8211; Biuletynie Informacyjnym Pa\u0144stwowego  Muzeum O\u015bwi\u0119cim-Brzezinka, 1995  roku.<\/p>\n<p>Sprawa zachowania si\u0119 ludzi podczas wojny i okupacji niemieckiej  absorbuje mnie w\u0142a\u015bciwie od dzieci\u0144stwa, poprzez getto warszawskie, wyw\u00f3zki do  Treblinki, potem w obozach \u2013 i tak do dzi\u015b. <\/p>\n<p>W ci\u0105gu niemal 6 lat Holocaustu prze\u017cywa\u0142am te koszmarne  do\u015bwiadczenia, nasi\u0105ka\u0142am\u00a0 nieustannie atmosfer\u0105 oficjalnie panuj\u0105cego  mordu, a jednocze\u015bnie wpatrywa\u0142am si\u0119 bystro w otaczaj\u0105ce mnie ciasno, do  uduszenia poniewierane i m\u0119czone t\u0142umy.<\/p>\n<p>Obserwowa\u0142am, po prostu szuka\u0142am  w nich odpowiedzi, zaprzeczenia gotowanej nam nieuchronnie \u015bmierci, strz\u0119pu  wiary, \u017ce ten koszmar minie szybko. Nauczy\u0142am si\u0119 wtedy czyta\u0107 w twarzach  ludzkich, wyostrzonym niesamowicie unstynktem odgadywa\u0107 reakcje, ocenia\u0107 b\u0142yskawicznie wci\u0105\u017c zmieniaj\u0105ce si\u0119 sytuacje, otoczenie  czy poszczeg\u00f3lne jednostki.<\/p>\n<p>Niewiele ju\u017c zaskakiwa\u0142o  lub zadziwia\u0142o, w tych masowo spadaj\u0105cych na nas tragediach. Okaza\u0142o si\u0119 w ci\u0105gu tych lat, \u017ce nie ma z\u0142a, od  kt\u00f3rego nie by\u0142oby jeszcze gorsze. Stara\u0142am si\u0119 jak mog\u0142am upora\u0107 si\u0119 z tym. <br \/>\n              Musia\u0142am jako\u015b istnie\u0107, bo przecie\u017c oddycham, chodz\u0119,  odczuwam b\u00f3l, zimno, g\u0142\u00f3d \u2013 zosta\u0142am urodzona i jestem tym wy\u0142\u0105cznie, co w  sobie mam.<\/p>\n<p>W jaki\u015b zupe\u0142nie dla samej siebie nie do poj\u0119cia spos\u00f3b  znalaz\u0142am si\u0119 nagle za murami, za drutami naelektryzowanymi, osaczonymi budkami wartowniczymi z wycelowanymi w nas karabinami maszynowymi i lud\u017ami-automatami,  siej\u0105cymi \u015bmier\u0107 za byle co, mimo tylu pi\u0119knych zasad, w kt\u00f3rych w ci\u0105gu  pokole\u0144 wychowywano.<\/p>\n<p>Znalaz\u0142am si\u0119 w miejscu, gdzie normalnie zabijano i palono  ludzi, Zyd\u00f3w za to tylko, \u017ce urodzili si\u0119 Zydami, Cygan\u00f3w, bo urodzili si\u0119  Cyganami \u2013 zabijano ludzi, za to, \u017ce po prostu mimo okrucie\u0144stw wojny i  okupacji zachowali sw\u0105 wiar\u0119, wierno\u015b\u0107 sobie i tym, kt\u00f3rzy ich uczyli by\u0107  ludzmi naprawd\u0119.<\/p>\n<p>Dora\u017ana rzeczywisto\u015b\u0107 by\u0142a i zawsze jest, nie wa\u017cne gdzie,  kiedy i na jaki okres jedynie realn\u0105 norm\u0105, do kt\u00f3rej \u017cyj\u0105ce stworzenie musi  si\u0119 ustosunkowa\u0107 i dzia\u0142a\u0107, aby istnie\u0107 p\u00f3ki si\u0119 da, i p\u00f3ki starczy si\u0142.<br \/>\n              W obozach niewiele si\u0119 zatanawia\u0142am nad swymi si\u0142ami,  \u017cyj\u0105c w ustawicznym strachu i grozie. W chwilach natychmiastowego zagro\u017cenia,  kt\u00f3re zdarza\u0142o si\u0119 niemal na ka\u017cdym  kroku, czu\u0142am w sobie najmocniej tylko szalone napi\u0119cie i jeszcze intensywniej  pulsuj\u0105ce we mnie \u017cycie oraz jedyne pragnienie zachowania go.<\/p>\n<p>Odpycha\u0142am od siebie my\u015bl, \u017ce za moment mo\u017ce mnie nie by\u0107  wi\u0119cej, jak tylu, tylu innych, w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych t\u0142oczy\u0142am si\u0119 w barakach, na narach, na apelach, w kolejkach po zup\u0119, a potem widzia\u0142am ten ogie\u0144 i dym z  ich palonych cia\u0142, buchaj\u0105cy z komin\u00f3w krematoryjnych. Wiedzia\u0142am, \u017ce lada dzie\u0144  przyjdzie mi podzieli\u0107 ich los, a jednak nie przestawa\u0142am oczekiwa\u0107 cudu.<\/p>\n<p>Nads\u0142uchiwa\u0142am wszystkimi zmys\u0142ami czy nie zarysowuje si\u0119  gdzie\u015b, na dalekim horyzoncie tego bezkresnego piek\u0142a jaki\u015b nik\u0142y bodaj znak,  \u017ce kres naszych m\u0105k zbl\u017ca si\u0119, \u017ce to si\u0119 kiedy\u015b sko\u0144czy. <\/p>\n<p>\u017cy\u0142am tym wyczekiwaniem, ono by\u0142o moim pokarmem w latach nieopisanego g\u0142odu; ogrzewa\u0142o gdy  sta\u0142am naga na mrozie w czasie nieko\u0144cz\u0105cych si\u0119 apeli i selekcji; by\u0142o  ucieczk\u0105 w marzenia od b\u0142ota, grozy i ohydy obozowej w dobro i mi\u0142o\u015b\u0107, kt\u00f3rych  kiedy\u015b zazna\u0142am; stanowi\u0142o moj\u0105 najwy\u017csz\u0105 miar\u0119 wzgl\u0119dem tego co do\u015bwiadcza\u0142am  na codzie\u0144, oddychaj\u0105c sw\u0105dem palonych masowo ludzi, mojego narodu.<\/p>\n<p>Wzrasta\u0142am po\u015br\u00f3d tego bestialstwa od 10 do 15 roku \u017cycia.  Wch\u0142on\u0119\u0142am w siebie tak wiele, a mo\u017ce nawet wszystko co w \u017cyciu ludzkim, co w  cz\u0142owieku \u2013 a nawet i w \u015bmierci, kt\u00f3rych tyle widzia\u0142am i kt\u00f3rymi tak cz\u0119sto  sama niemal umiera\u0142am. Jest mi znany dobrze jej bliski posmak, atmosfera i  uczucia chwil poprzedzaj\u0105cych ostatni\u0105. Zawsze jednak jaki\u015b cud czy przypadek  pozostwia\u0142 mnie w ko\u0144cu na stronie \u017cywych.<\/p>\n<p>\u017cycie, nie mniej ni\u017c te wszystkie cierpienia w obozie,  wydawa\u0142o mi si\u0119 pot\u0119\u017cne, wieczne jak niebo, gwiazdy i s\u0142o\u0144ce. Marzy\u0142am o kl\u0119sce  hitlerowskich \u201enadludzi\u201d, o domu, jedzeniu, bezpiecze\u0144stwie, rodzinie, mi\u0142o\u015bci,  \u017ce stan\u0105 si\u0119 kiedy\u015b zn\u00f3w moim udzia\u0142em. O tym, jak b\u0119d\u0119 sama kiedy\u015b zn\u00f3w  cz\u0142owiekiem, innym od tych co zabijali, bili \u2013 od tych co pomagali zabija\u0107 i  prze\u015bladowa\u0107. By\u0142a to wtedy moja cudowna bajka,  fascynuj\u0105ca legenda \u2013 obrona, jedyna w\u0142asno\u015b\u0107, kt\u00f3rej nikt nie by\u0142 w stanie mi  odebra\u0107.<br \/>\n              W\u0142a\u015bnie tam, na dnie tego piek\u0142a, w kt\u00f3rym tkwi\u0142am jako \u017cyd\u00f3wka, \u017cydowskie dziecko, kt\u00f3remu zabroniono nawet  tymczasowo \u017cy\u0107 w obozie, zrodzi\u0142o si\u0119 we mnie to g\u0142\u0119bokie poczucie w\u0142asnego  cz\u0142owiedze\u0144stwa. <\/p>\n<p>Okaza\u0142o si\u0119 ono  silniejsze od g\u0142odu, robactwa, strachu na widok zielonych mundur\u00f3w esesman\u00f3w i  wypasionych kradzionymi od nas porcjami chleba i zupy, w ostatnim krzyku  o\u015bwi\u0119cimskiej mody ubranych blokowych, szreiberek, sztubowych, kapo i ich pomocnic czy pupilek, zwanych piplami -wi\u0119\u017aniarek  wszelkich narodowo\u015bci, nie raz gorszych od eseman\u00f3w i bardziej niebezpiecznych,  bo stale by\u0142y w\u015br\u00f3d nas.<\/p>\n<p>Do ukochanej, jedynie pozosta\u0142ej mi z ca\u0142ej rodziny  bratowej, powiedzia\u0142am, gdy b\u0142aga\u0142a mnie, abym podesz\u0142a do kapo dziel\u0105cej zup\u0119 i poprosi\u0142a o dolewk\u0119, bo czasem  dawa\u0142am dzieciom, \u017ce je\u015bli b\u0119dzie nam s\u0105dzone prze\u017cy\u0107, prze\u017cyjemy i bez tej  zupy, a je\u015bli nie, dolewka nie  pomo\u017ce, ani nie zaspokoi naszego g\u0142odu.<\/p>\n<p>Hela gas\u0142a jak nik\u0142a \u015bwieczka,  mia\u0142a 20 lat. Nie mog\u0142am w \u017caden spos\u00f3b zmusi\u0107 si\u0119 do \u017cebrania, pcha\u0107 si\u0119.  Widzia\u0142am jak inne si\u0119 pcha\u0142y, b\u0142aga\u0142y, a kapo  wali\u0142a je \u017celazn\u0105 chochl\u0105 po g\u0142owach, wyzywa\u0142a ohydnie, brudzi\u0142a resztkami rozchlapuj\u0105cej si\u0119 po g\u0142owach i ubraniu zupy. <\/p>\n<p>Widzia\u0142am siebie w wyobra\u017ani tak w\u0142a\u015bnie obsmarowan\u0105,  zbit\u0105, z misk\u0105 w wyci\u0105gni\u0119tej w daremnym b\u0142aganiu d\u0142oni \u2013 jakby ju\u017c wdeptana w  to bagno, rozgnieciona jak obrzydliwy robak. Nie patrzy\u0142am w oczy bratowej, nie  mog\u0142am znie\u015b\u0107 jej wyrzutu za brak odwagi, spr\u00f3bowa\u0107 jednak \u0142aski.<\/p>\n<p>By\u0142am gotowa odda\u0107 w\u0142asn\u0105 porcj\u0119, wm\u00f3wi\u0107 jej, \u017ce nie  znosz\u0119 smaku tej obrzydliwej zupy, \u017ce nie mog\u0119 jej prze\u0142kn\u0105\u0107, aby tylko chcia\u0142a  przyj\u0105\u0107 ode mnie, przekona\u0107 bratow\u0105 \u2013 ale nie narazi\u0107 si\u0119 na upokorzenie, kt\u00f3re  by\u0142o dla mnie gorsze ni\u017c g\u0142\u00f3d, ni\u017c \u015bmier\u0107 nawet, jak si\u0119 okaza\u0142o w innym przypadku.<\/p>\n<p>A by\u0142am przecie\u017c zwyk\u0142\u0105, szar\u0105 wi\u0119\u017aniark\u0105, mia\u0142am 13 lat,  ledwie zd\u0105\u017cono co\u015b we mnie wpoi\u0107, nauczy\u0107, wychowa\u0107. I tak bardzo pragn\u0119\u0142am  \u017cy\u0107, przetrwa\u0107 i \u017ceby moja bratowa przetrwa\u0142a! Bez niej w og\u00f3le nie wyobra\u017ca\u0142am  sobie \u017cycia! Kiedy wyznaczyli j\u0105 w czasie selekcji na lewo \u2013na \u015bmier\u0107, dopiero  zrozumia\u0142am to w ca\u0142ej pe\u0142ni. <\/p>\n<p>Zapomnia\u0142am nagle o strachu, o  tym czym jest pot\u0119ga esesma\u0144skich w\u0142adc\u00f3w, z\u0142apa\u0142am j\u0105 ze wszystkich si\u0142 w swe  obj\u0119cia, nogi jakbym wmurowa\u0142a w ziemi\u0119 \u2013 i nie dawa\u0142am jej sobie wyrwa\u0107, ani  siebie wyprze\u0107 z miejsca, w kt\u00f3re si\u0119 wpar\u0142am. Jako\u015b nie wzi\u0119li, ani mnie, ani  jej.\u00a0 \u201ePrzedstawienie\u201d spodoba\u0142o si\u0119  panom naszego \u017cycia i \u015bmierci, darowali tym razem. Potem ca\u0142y ob\u00f3z m\u00f3wi\u0142 o  bohaterstwie jakiej\u015b dziewczyny, kt\u00f3rej uda\u0142o si\u0119 uratowa\u0107 z r\u0105k Mengele  siostr\u0119&#8230; A Hela, moja bratowa, istny szkielet cz\u0142owieka,  szepta\u0142a do mnie, \u017ce ona i tak ju\u017c nie \u017cyje, jeszcze tylko oddycha moim  oddechem, moim \u017cyciem.<\/p>\n<p>Nie spodyiewa\u0142a si\u0119, \u017ce p\u00f3jd\u0119 za ni\u0105 do ko\u0144ca. Ja te\u017c si\u0119  tego nie spodziewa\u0142am, \u017ce przestan\u0119 ba\u0107 si\u0119 wszystkiego \u2013 jedynie powrotu bez  niej na blok. Zast\u0119powa\u0142a mi matk\u0119, odk\u0105d odebrali mi j\u0105 przy wej\u015bciu do  \u201e\u0142a\u017ani\u201d na Majdanku, zanim zd\u0105\u017cy\u0142am si\u0119 nawet spostrzec.<\/p>\n<p>Na pocz\u0105tku w Birkenau zosta\u0142 utworzony blok dla dzieci,  dawali tam bia\u0142y chleb, mleko i nie sz\u0142o si\u0119 do pracy. Kobiety o ogolonych  g\u0142owach, wygl\u0105daj\u0105ce cz\u0119sto przez to jak dzieci te\u017c pcha\u0142y si\u0119 na ten dzieci\u0119cy  blok.<br \/>\n              Ja nie chcia\u0142am tam w \u017caden spos\u00f3b p\u00f3j\u015b\u0107, aby nie  rozstawa\u0107 si\u0119 z Hel\u0105. Kobiety \u015bmia\u0142y si\u0119 ze mnie, m\u00f3wi\u0142y, \u017ce jestem g\u0142upia,  mog\u0142abym Heli pom\u00f3c. Nie s\u0142ucha\u0142am, ka\u017cda  chwila z ni\u0105 razem by\u0142a wa\u017cniejsza i dro\u017csza od bia\u0142ego chleba i mleka.<\/p>\n<p>Po pewnym czasie zabrali ca\u0142y dzieci\u0119cy blok do gazu. Ja  by\u0142am w\u015br\u00f3d doros\u0142ych. Mama przecie\u017c uczy\u0142a mnie jeszcze w getcie, \u017ce musz\u0119  zawsze m\u00f3wi\u0107, i\u017c mam 17 lat, inaczej nie dadz\u0105 mi wej\u015b\u0107 do obozu&#8230; Dzieci,  starych i chorych nie potrzebuj\u0105.<\/p>\n<p>Min\u0119\u0142y lata \u2013 czym dalej oddziela mnie przstrze\u0144 czasu od  moich g\u0142\u00f3wnych, tragicznych do\u015bwiadcze\u0144, wch\u0142oni\u0119tych na kraw\u0119dzi \u015bmierci i  najwi\u0119kszego z\u0142a, tym trudniej mi, z t\u0105 ogromn\u0105 wiedz\u0105 poznan\u0105 i do\u015bwiadczon\u0105,  a tym co czytam na ten temat w ksi\u0105\u017ckach  lub powszechnie utrzymywanych i g\u0142oszonych opiniach.<\/p>\n<p>Tadeusz Borowski pisze, mi\u0119dzy innymi, w jednym ze swych  opowiada\u0144, w ksi\u0105\u017cce \u201ePo\u017cegnanie z Mari\u0105\u201d, \u017ce nigdy nadzieja nie wyrz\u0105dzi\u0142a  ludziom tyle z\u0142a, co w obozach hitlerowskich, bo przez z\u0142ud\u0119 na szanse  prze\u017cycia gotowi byli dopu\u015bci\u0107 si\u0119 wszelkiej pod\u0142o\u015bci.<\/p>\n<p>Natomiast Victor Frankl, logopsychiatra i pisarz z  Austrii, r\u00f3wnie\u017c wi\u0119ziony w O\u015bwi\u0119cimiu i innych obozach na terenie Niemiec,  pisze w swej s\u0142ynnej ksi\u0105\u017cce <em>Psycholog w obozie koncentracyjnym<\/em> (<em>Man&#x27;s Search for Meaning<\/em><strong><em>)<\/em><\/strong>, \u017ce na og\u00f3\u0142  wi\u0119\u017aniowie, kt\u00f3rzy utracili nadziej\u0119 wyzbywali si\u0119 swego cz\u0142owiecze\u0144stwa lub  ch\u0119ci do walki o \u017cycie&#8230;<\/p>\n<p>Zapami\u0119ta\u0142am zdanie powtarzane cz\u0119sto gdy m\u00f3wi\u0142o si\u0119 o  upodleniu cz\u0142owieka, o bestialskich  okrucie\u0144stwach \u2013 \u201ewojna wsio spiszet\u201d czyli wszystko zostanie zapisane na  rachunek wojny, znaczy wszystko w pewnych warunkach  jest dozwolone. <\/p>\n<p>Victor Frankl utrzymuje, \u017ce zachowanie nienormalne w  nienormalnych warunkach jest  normalne. Twierdzi jednak, \u017ce ka\u017cdy  cz\u0142owiek w jakiejkolwiek nie znalaz\u0142by si\u0119 sytuacji posiada zawsze jeszcze sw\u0105  ostatni\u0105, wewn\u0119trzn\u0105 wolno\u015b\u0107 wyboru reakcji. Jest w nim wszystko, i dobro i  z\u0142o. Nie warunki urabiaj\u0105 go, cz\u0142owiek sam wybiera swe reakcje, poczucie sensu ka\u017cdej chwili, odpowiedzialno\u015bci wobec tego sensu  nawet w najgorszym cierpieniu. Przytacza s\u0142owa Dostojewskiego \u201eobym pozosta\u0142  godny swego cierpienia\u201d.<\/p>\n<p>W gettach i obozach nie pos\u0142ugiwano si\u0119 s\u0142owami \u2013  moralno\u015b\u0107, serce, sumienie&#8230; S\u0142owa te stanowi\u0142y gorzk\u0105 ironi\u0119, absurd. Co\u015b z  naiwnego, przedawnionego \u015bwiata, pusty d\u017awi\u0119k bez pokrycia. Jednak sens tych  wartosci nie zgin\u0105\u0142, by\u0142 wr\u0119cz pot\u0119\u017cniejszy, g\u0142\u0119bszy, prawdziwszy. Mobilizowa\u0142  w cz\u0142owieku wszystko co w nim najlepsze, wznosi\u0142 go ponad siebie, bo normalne  warunki sprzed gett i oboz\u00f3w nie wymaga\u0142y tego.<\/p>\n<p>Same s\u0142owa stawa\u0142y si\u0119 cz\u0119sto zb\u0119dne, bo nie wyra\u017ca\u0142y tu  niczego, bo nie mia\u0142o si\u0119 si\u0142 ich sk\u0142ada\u0107, wypowiada\u0107 \u2013 wszystko woko\u0142o m\u00f3wi\u0142o  a\u017c nazbyt wiele \u2013 przygniata\u0142o, dusi\u0142o, obezw\u0142adnia\u0142o do nieprzytomno\u015bci. To  b\u0142oto, ludzie ton\u0105cy w nim i we w\u0142asnych ekstrementach, obsmarowani nimi, ich  wychud\u0142e, niemal nagie cia\u0142a, wyba\u0142uszone oczy, zgolone w\u0142osy, twarze  bezbarwne, bez wyrazu; zszarza\u0142e, rozmok\u0142e \u2013 baraki, druty kolczaste, walka o \u0142yk wody, powietrza, centymetr przestrzeni!<\/p>\n<p>W takich warunkach  inne s\u0105 proporcje, inne staje si\u0119 znaczenie s\u0142\u00f3w i poj\u0119\u0107, cho\u0107 ludzie s\u0105 ci  sami przecie\u017c. W og\u00f3lnej tragedii, sytuacja jednostek nigdy nie jest jednakowa,  a tak\u017ce reakcje na zaistnia\u0142\u0105 rzeczywisto\u015b\u0107. Zale\u017cy to od niezliczonych  czynnik\u00f3w zewn\u0119trznych i wewn\u0119trznych ka\u017cdego  cz\u0142owieka. I takie s\u0105 r\u00f3wnie\u017c oceny  i opisy tych zdarze\u0144.<\/p>\n<p>Ja pozna\u0142am to wszystko z bliska,  bezpo\u015brednio. Zapami\u0119ta\u0142am do najdrobniejszych detali fakty, atmosfer\u0119, w  ktr\u00f3rej mia\u0142y miejsce, barwy, zapach, odczucia. Na siebie spogl\u0105da\u0142am oczyma  duszy, bo w obozach nie mia\u0142am gdzie zobaczy\u0107 swego odbicia, chyba w oczach  innej wi\u0119\u017aniarki, maj\u0105cej jeszcze ch\u0119\u0107 czy si\u0142y na mnie spojrze\u0107.<\/p>\n<p>A potem, po wojnie \u2013 do dzi\u015b szukam  tego obrazu siebie i moich bliskich, kt\u00f3rzy nie prze\u017cyli \u2013 w opisach \u015bwiadk\u00f3w,  filozof\u00f3w, literat\u00f3w, historyk\u00f3w, psycholog\u00f3w. Jest tego wiele. To, co zapisa\u0142o  si\u0119 tam we mnie, cz\u0119sto jest inne, ni\u017c w tych ksi\u0105\u017ckach  lub g\u0142oszonych cz\u0119sto powszechnie opiniach. Ludzie zreszt\u0105, niech\u0119tnie s\u0142uchali  i s\u0142uchaj\u0105 tych prze\u017cy\u0107, niech\u0119tnie odnosz\u0105 si\u0119 do ksi\u0105\u017cek o nich, chyba, \u017ce  znajduj\u0105 w nich szczeg\u00f3lne sensacje.<\/p>\n<p>Ci, co prze\u017cyli, byli i s\u0105 przepe\u0142nieni w\u0142asnymi wspomnieniami,  a ci co nie byli tam, wol\u0105 mniej wiedzie\u0107, a raczej ch\u0119tniej wypowiada\u0107 swe  negatywne opinie o tych pierwszych. Uwa\u017cali za ha\u0144b\u0119 bezbronno\u015b\u0107 ofiar, os\u0105dzali  za tch\u00f3rzostwo, podda\u0144czo\u015b\u0107, za sam\u0105 ch\u0119\u0107 \u017cycia w nieludzkich warunkach.<\/p>\n<p>A w\u0142a\u015bnie \u017cycie, tak nic nie znacz\u0105ce wtedy i tak \u0142atwe do  odebrania, stanowi\u0142o jedyn\u0105 warto\u015b\u0107. Wszystko koncentrowa\u0142o si\u0119 na ocaleniu  \u017cycia swojego i swych najbli\u017cszych! Ludzie gin\u0119li, pragn\u0105c uratowa\u0107 swych  bliskich, a nie raz i obcych. Szli za nimi dobrowolnie do wagon\u00f3w, do gazu, aby  przynajmniej umrze\u0107 razem, poprze\u0107 si\u0119 wzajemnie w ostatniej minucie,  spojrzeniem czy u\u015bciskiem d\u0142oni.<\/p>\n<p>Ale w tym nie ma \u017cadnej sensacji, ani wed\u0142ug tych, kt\u00f3rzy  tam nie byli i nie lubili s\u0142ucha\u0107 \u2013 wielkiej chwa\u0142y czy bohaterstwa. Nale\u017ca\u0142o  si\u0119 broni\u0107, m\u00f3wili, nie akceptowa\u0107 \u017cycia w upokorzeniu, walczy\u0107 wszelkimi  sposobami, nawet no\u017cem kuchennym, a nie da\u0107 si\u0119 prowadzi\u0107 jak owce na rze\u017a!&#8230;<\/p>\n<p>Czyta\u0142am niedawno w pewnej ksi\u0105\u017cce o powstaniu w getcie  warszawskim makabryczny opis sceny,  w kt\u00f3rej Niemcy zbli\u017caj\u0105 si\u0119 do bunkra i dumny bojownik zabija swoj\u0105 matk\u0119,  \u017ceby nie umar\u0142a w upokorzeniu z r\u0105k hitlerowskiego oprawcy, a potem strzela do  siebie. <\/p>\n<p>Ja te\u017c kiedy\u015b sta\u0142am na placu, w t\u0142umie z\u0142apanych w getcie  warszawskim na wyw\u00f3zk\u0119 do Treblinki Zyd\u00f3w, gdy nagle wycelewano w nas karabin maszynowy. Zapanowa\u0142o szalone napi\u0119cie.  mie\u0142i\u015bmy tu natychmiast umrze\u0107. By\u0142am z ojcem, bratem, mam\u0105. Brat Chilek by\u0142  zatrudniony przy uprz\u0105taniu trup\u00f3w po odje\u017adzie transport\u00f3w, mia\u0142 numer  pracuj\u0105cych i m\u00f3g\u0142 od nas odej\u015b\u0107. We czw\u00f3rk\u0119 obj\u0119li\u015bmy si\u0119 mocno, patrzyli\u015bmy  sobie g\u0142\u0119boko w oczy, wk\u0142adaj\u0105c w to spojrzenie dusz\u0119 ca\u0142\u0105, wszystko co  najlepsze w nas.<br \/>\n              Mama u\u015bmiechn\u0119\u0142a si\u0119 do mnie i wyszepta\u0142a, \u017ce ka\u017cdy cz\u0142owiek musi kiedy\u015b umrze\u0107, my umrzemy teraz  razem: \u201enie b\u00f3j si\u0119, to nie b\u0119dzie straszne!\u201d&#8230;<\/p>\n<p>W jej g\u0142osie i wyrazie twarzy by\u0142o tyle powagi,  cz\u0142owiecze\u0144stwa i jakiego\u015b wewn\u0119trznego pogodzenia z losem, \u017ce ta chwila  wydawa\u0142a mi si\u0119 wprost uroczy\u015bcie \u015bwi\u0119t\u0105. Czu\u0142am, \u017ce znajduj\u0119 si\u0119 na najwy\u017cszym  szczeblu swego \u017cycia i naszego cz\u0142owiecze\u0144stwa. By\u0142am ogromnie przej\u0119ta  wa\u017cno\u015bci\u0105 tej ostatniej chwili \u2013 nie by\u0142am przera\u017cona faktem, \u017ce zaraz odbior\u0105  mi j\u0105 bezpowrotnie. Na \u201eszcz\u0119\u015bcie\u201d nadjecha\u0142 poci\u0105g z Treblinki i nie musieli  zabija\u0107 nas na miejscu.<\/p>\n<p>Nie wiem, czy w\u0142a\u015bnie nie czu\u0142abym si\u0119 okropnie upokorzona  i przera\u017cona, gdybym umiera\u0142a ze \u015bwiadomo\u015bci\u0105, \u017ce strzela do mnie m\u00f3j syn, aby  mi ratowa\u0107 jakoby honor. Od hitlerowca to by\u0142o normalne, on by\u0142  w\u0142adc\u0105-morderc\u0105, a my zwyk\u0142ymi lud\u017ami w ich szata\u0144skich szponach.<\/p>\n<p>Primo Levi w swej znanej ksi\u0105\u017cce <em>Czy<\/em> <em>taki jest  cz\u0142owiek (If This Is  a Man) <\/em>\u00a0wci\u0105\u017c  analizuje \u201ena gor\u0105co\u201d zachowanie si\u0119 wsp\u00f3\u0142wi\u0119\u017ani\u00f3w i nazistowskich oprawc\u00f3w,  doszukuje si\u0119 powod\u00f3w takiego czy innego zachowania si\u0119 jednych i drugich, w  ich psychice, pochodzeniu, uczuciach, intelekcie itd. Pisze o esesmanach  prowadz\u0105cych transporty do wagon\u00f3w do oboz\u00f3w \u015bmierci jak o innych ludziach,  zastanawia si\u0119 nad ich charakterami, bod\u017acami dzia\u0142ania.<\/p>\n<p>Pami\u0119tam, \u017ce w tym szalonym piekielnym napi\u0119ciu, kt\u00f3re  wprost parali\u017cowa\u0142o zmys\u0142y, gdy nas szukali,  gdy nas \u0142apali, prowadzili \u2013 sam widok zielonych mundur\u00f3w niemieckich zia\u0142 \u015bmierci\u0105  i groz\u0105. By\u0142a to zimna, wszechpot\u0119\u017cna \u015bciana \u015bmierci, uciele\u015bnienie \u015bmierci, a  czy mo\u017cna analizowa\u0107 \u015bmier\u0107 sam\u0105 w sobie?<\/p>\n<p>Nie odwa\u017cy\u0142abym si\u0119 spojrze\u0107 w twarze esesman\u00f3w, a twarze,  kt\u00f3re mimo woli widzia\u0142am gdy nas prowadzili, bili, strzelali, wydawali  spokojnie swe zbrodnicze rozkazy-wyroki,  by\u0142y kamienne, niczego nie wyra\u017ca\u0142y.<\/p>\n<p>Kto jeszcze mia\u0142 si\u0142y w og\u00f3le my\u015ble\u0107 wtedy o czym\u015b innym,  ni\u017c dok\u0105d nas prowadz\u0105, jak si\u0119 ratowa\u0107, czym utuli\u0107 zag\u0142odzone, spragnione,  zaszczute, wycie\u0144czone le\u017ceniem w kryj\u00f3wkach  dziecko? Jak upora\u0107 si\u0119 z samym sob\u0105 i bezradno\u015bci\u0105 og\u00f3\u0142u w tej beznadziejnej  w\u0119dr\u00f3wce w nieznane czy potem, na katordze  o wiecznym g\u0142odzie, strachu i chorobach w obozie? M\u00f3g\u0142by to jeszcze chyba kto\u015b,  kto nie mia\u0142 za sob\u0105 lat poniewierki w getcie, kto posiada\u0142 poza lagrem kogo\u015b,  dom, rodzin\u0119, dostawa\u0142 listy, paczki do obozu, albo pracowa\u0142 na wybranych  plac\u00f3wkach, jak kuchnia, Bekleidung,  Kanada czy Sonderkommando gdzie znajdowa\u0142o si\u0119 jedzenie i ubranie, a nawet  z\u0142oto, pieni\u0105dze i brylanty po zagazowanych ludziach. Ale to nie by\u0142 przecie\u017c  los og\u00f3\u0142u i nie da si\u0119 tego mierzy\u0107, ani analizowa\u0107 miar\u0105 poj\u0119\u0107 sprzed tych  nieludzkich realii i po nich.<\/p>\n<p>Borowski pisze o chlebie, kt\u00f3ry niedawno trzyma\u0142a w r\u0119kach jego matka  w Warszawie, piek\u0142a go, pakowa\u0142a dla niego na wysy\u0142k\u0119 do O\u015bwi\u0119cimia. Wzrusza  si\u0119 nim, snuje t\u0119skne czy ironiczne asocjacje&#8230; Kto\u015b inny w jego doskona\u0142ych  opisach o \u017cyciu w obozie szuka ju\u017c  nie chleba czy troch\u0119 brukwiowej polewki, a jab\u0142ka&#8230;<\/p>\n<p>Wie\u0142aw Kielar w swej mro\u017c\u0105cej krew w \u017cy\u0142ach ksi\u0105\u017cce \u201eAnus  mundi\u201d m\u00f3wi te\u017c o brylantach z Kanady, o kontaktach handlowych i innych z  funkcyjnymi, esesmanami r\u00f3\u017cnych rang i nagle wszyscy s\u0105 na jednej niemal skali, lud\u017ami zale\u017cnymi jedni od drugich,  kontaktuj\u0105cych si\u0119 w jakichs wsp\u00f3lnych potrzebach i interesach materialnych.  Ju\u017c nie posta\u0107 esesmana, spojrzenie jego \u2013 to tylko \u015bmier\u0107, nieodwo\u0142alny wyrok.<\/p>\n<p>Nie by\u0142a to moja rzeczywisto\u015b\u0107, ani te\u017c wi\u0119kszo\u00f3ci  wi\u0119\u017ani\u00f3w, a zw\u0142aszcza \u017cyd\u00f3w. Mog\u0119 j\u0105 raczej znale\u017a\u0107 w Borowskiego \u201eProsz\u0119 pa\u0144stwa  do gazu!\u201d.<br \/>\n              Nasze domy spalono, zabrano \u2013 rodziny wymordowano  doszcz\u0119tnie. W obozie dali nam istnie\u0107 przez pewien czas tylko, od jednej  selekcji do drugiej z g\u00f3ry wyznaczonym wyrokiem \u015bmierci, bo Zydzi musz\u0105 umrze\u0107,  wszyscy!<\/p>\n<p>Pewnego dnia jedna m\u0142oda dziewczyna zeskoczy\u0142a z  ci\u0119\u017car\u00f3wki wioz\u0105cej wybranych z selekcji do gazu. H\u00f6ssler,  komendat obozu zezwoli\u0142 jej wr\u00f3ci\u0107 na blok, m\u00f3wi\u0105c do niej \u0142agodnie: \u201edlaczego  to zrobi\u0142a\u015b, przecie\u017c ty i tak musisz zgin\u0105\u0107, jeste\u015b przecie\u017c Zyd\u00f3wk\u0105!\u201d. W tym  zosta\u0142a okre\u015blona zasadnicza r\u00f3\u017cnica w sytuacji wi\u0119\u017ani\u00f3w poszczeg\u00f3lnych  narodowo\u015bci.<\/p>\n<p>M\u00f3j \u015bwiat wygl\u0105da\u0142 tam inaczej ni\u017c Borowskiego, Kielara, z  wielu wzgl\u0119d\u00f3w \u2013 ni\u017c chemika, Primo  Leviego \u2013 czy znajomej z bunkra gdzie ukrywali\u015bmy si\u0119 pod p\u0142on\u0105cymi domami  przez trzy tygodnie podczas likwidacji warszawskiego getta, pracuj\u0105cej teraz w  Bekleidungs w Birkenau.<br \/>\n              Przynosi\u0142a z pracy rozmaite \u201eskarby\u201d,  kt\u00f3re mog\u0142a z \u0142atwo\u015bci\u0105 wymieni\u0107 na wszystko. Dzieli\u0142a si\u0119 nawet z niekt\u00f3rymi  kole\u017cankami. Chodzi\u0142y do niej ci\u0105gle  jak po pro\u015bbie i raczej nie odmawia\u0142a. Stara\u0142am si\u0119 nie przechodzi\u0107 obok jej  nary, aby nie wyczyta\u0142a z mojej twarzy, jak bardzo pragn\u0119, \u017ceby mi co\u015b da\u0142a.  Wstyd okaza\u0142 si\u0119 silniejszy od  g\u0142odu, parali\u017cowa\u0142. To by\u0142o we mnie, niezale\u017cnie od warunk\u00f3w.<\/p>\n<p>Z pocz\u0105tku by\u0142am w obozie z bratow\u0105 i kuzynk\u0105, starsz\u0105 ode  mnie o dwa lata. Sta\u0142y\u015bmy zwykle obok siebie na apelach, aby nas nie roz\u0142\u0105czono  do innej pracy, do innych blok\u00f3w, aby otrzyma\u0107 przynajmniej dwie nie roz\u0142\u0105czone  porcje chleba, bo niekt\u00f3re by\u0142y mniejsze, niekt\u00f3re wi\u0119ksze, a ka\u017cda kruszynka  by\u0142a drogocenna. Po\u017cyczonym no\u017cem, podawanym z r\u0105k do r\u0105k, kroi\u0142a Hela chleb  sprawiedliwie na r\u00f3wne kromki i dzieli\u0142a je mi\u0119dzy nami, \u017ceby \u017cadnej nie  skrzywdzi\u0107.<\/p>\n<p>Po pewnym czasie zrobi\u0142 si\u0119 jej p\u0119cherz ropny na pi\u0119cie i  musia\u0142a p\u00f3j\u015b\u0107 na rewir na kilka dni.  Kuzynka przej\u0119\u0142a na siebie funkcj\u0119  dzielenia tych, tak gor\u0105co wyczekiwanych porcji chleba. Kroi\u0142a sobie grube  kromki, mnie cienkie. Ogarn\u0105\u0142 mnie taki dziwny wstyd&#8230; za ni\u0105. Odwraca\u0142am  g\u0142ow\u0119, \u017ceby nie patrze\u0107 i marzy\u0142am o przyj\u015bciu nast\u0119pnego dnia, kt\u00f3ry w obozie  trwa\u0142 wieki \u2013 o godzinie na apelu, w kt\u00f3rej zn\u00f3w b\u0119d\u0105 dzieli\u0107 chleb.<\/p>\n<p>Kuzynka  przenios\u0142a si\u0119 po pewnym czasie na inny blok, bo chcia\u0142a pracowa\u0107 w komandzie,  gdzie za ci\u0119\u017ck\u0105 prac\u0119 dawano dwa razy w tygodniu Zulag\u0119, dodatkow\u0105 porcj\u0119  chleba i plasterek kie\u0142basy. Wola\u0142a te\u017c nie mie\u0107 obowi\u0105zku dzielenia si\u0119 z  nami. Straci\u0142y\u015bmy jako\u015b kontakt z ni\u0105. Przysz\u0142a raz tylko do nas, gdy us\u0142ysza\u0142a  o tej s\u0142awnej selekcji, w kt\u00f3rej nie da\u0142am odebra\u0107 sobie bratowej.<\/p>\n<p>Hela by\u0142a ju\u017c umieraj\u0105ca, ale ja jeszcze wierzy\u0142am, \u017ce ona  przetrzyma, wyzdrowieje i robi\u0142am co tylko mog\u0142am. W ko\u0144cu nie poruszy\u0142a si\u0119 z  nary na gwizdek na apel. Ustawiono j\u0105 na noszach przed blokiem w b\u0142ocie obok  mnie. Po apelu zabrali na rewir. Wyb\u0142aga\u0142am u blokowej, \u017ceby mi pozwali\u0142a  odwiedzti\u0107 Hel\u0119 jak b\u0119d\u0105 prowadzi\u0107 tam innych chorych, a gdy mi to przyrzek\u0142a,  zacz\u0119\u0142am zbiera\u0107 swe porcje chleba, by je zanie\u015b\u0107 Heli. S\u0105dzi\u0142am, \u017ce j\u0105 uratuj\u0119  tym. Sama \u017cywi\u0142am si\u0119 jedynie porcj\u0105 brukwiowej polewki lagrowej a g\u0142\u00f3d  usypia\u0142am marzeniami o czasach, w kt\u00f3rych by\u0142am syta.<\/p>\n<p>Kiedy przysz\u0142am do bratowej, le\u017ca\u0142a na g\u00f3rnej narze w  rewirze jak duch. Oczy mia\u0142a wielkie, twarz przezroczyst\u0105 wprost. Nagle, jakby  o\u017cy\u0142a na m\u00f3j widok: Halinka,  przysz\u0142a\u015b do mnie, przysz\u0142a\u015b?! Po\u0142o\u017cy\u0142am przed ni\u0105 uzbierany w ci\u0105gu kilku dni  chleb \u2013 nawet nie spojrza\u0142a na niego. Wpatrywa\u0142a si\u0119 tylko uporczywie we mnie,  jakby chcia\u0142a wch\u0142on\u0105\u0107 w siebie obraz mojej postaci na zawsze. Kiedy\u015b m\u00f3wi\u0142a do  mnie, \u017ce je\u015bli Chilek nie prze\u017cyje, nie wyjdzie nigdy za m\u0105\u017c i obie tylko  zostaniemy na zawsze razem&#8230;<\/p>\n<p>Po obci\u0119ciu w\u0142os\u00f3w przy wej\u015bciu do obozu, przytuli\u0142a mnie  do siebie, m\u00f3wi\u0105c \u2013 ty moje ma\u0142e kurcz\u0105tko! Bi\u0142a si\u0119 o miejsca dla mnie na  narze, na pod\u0142odze, o misk\u0119 na zup\u0119, o troch\u0119 paskudnego rumianku do picia, o kartofla w \u0142upinie, kt\u00f3re wyrywano sobie z r\u0105k,  rozdeptuj\u0105c si\u0119 wzajemnie w b\u0142ocie. Nie wr\u00f3ci\u0142a do mnie wi\u0119cej. Przetrwa\u0142a  tylko trzy miesi\u0105ce w obozie \u2013 dla mnie by\u0142 to ca\u0142y wiek do\u015bwiadcze\u0144 \u017cyciowych,  nauki o ludziach, o wszystkim \u2013 i pocz\u0105tek czekaj\u0105cych  mnie jeszcze m\u0119czarni obozowych.<\/p>\n<p>Po kilku miesi\u0105cach zacz\u0105\u0142 dr\u0119czy\u0107 mnie okrutnie \u015bwierzb.  Kto\u015b powiedzia\u0142 mi, \u017ce Ukrainki z 13-go bloku sprzedaj\u0105 za porcj\u0119 chleba ma\u015b\u0107  dziegciow\u0105, skuteczn\u0105 podobno na \u015bwierzb. Kuzynka  znajdowala si\u0119 w\u0142a\u015bnie na 13-tym bloku, my\u015bla\u0142am, \u017ce spotkamy  si\u0119 przy tej okazji. By\u0142am wtedy tak  og\u0142uszona strat\u0105 Heli, tak samotna! Skamienia\u0142a  po prostu. <\/p>\n<p>Kupi\u0142am za sw\u0105 porcj\u0119 chleba ma\u015b\u0107 u Ukrainki i zacz\u0119\u0142am  dopytywa\u0107 si\u0119 o Halin\u0119, nie przeczuwaj\u0105c nic z\u0142ego, wszak trzyma\u0142a si\u0119 dobrze,  by\u0142a zdrowa, nie wychudzona jeszcze. Us\u0142ysza\u0142am od jej kole\u017canki z nary, \u017ce w  czasie selekcji, gdy Unterscharf\u00fchrer Taube nie wskaza\u0142 jej na lewo czyli na \u015bmier\u0107, przekona\u0142a go  blokowa, wskazuj\u0105c na Halin\u0119: \u201eund  diese Herr Unterscharf\u00fchrer?\u201c \u2013 \u201ea ta?\u201c. Esesman skin\u0105\u0142 g\u0142ow\u0105 na zgod\u0119. Nie  odm\u00f3wi\u0142 blokowej, s\u0142owackiej \u017cyd\u00f3wce, znanej wszystkim ze swego  okrucie\u0144stwa.<\/p>\n<p>Moja blokowa z 27-go nie by\u0142a du\u017co lepsza, bi\u0142a, kl\u0119\u0142a,  krad\u0142a z naszych porcji chleba i zupy, jak inne. Mia\u0142a ze sob\u0105 matk\u0119, kapo szwalni, gdzie z Hel\u0105 pracowa\u0142y\u015bmy na pocz\u0105tku  naszego pobytu na \u201eB\u201c lagrze w Birkenau. \u017cyd\u00f3w s\u0142owackich  przywieziono du\u017co wcze\u015bniej, ni\u017c nas polskich \u017cyd\u00f3w. Z  licznych transport\u00f3w niewielu ocala\u0142o. Jednak tym co przetrwali wiod\u0142o si\u0119  dobrze jako funkcyjnym, starym wi\u0119\u017aniom, obeznanym dok\u0142adnie z \u201eprawami\u201c tego  piek\u0142a. <\/p>\n<p>M\u00f3wi\u0142y, \u017ce my przyjecha\u0142y\u015bmy do pensjonatu w por\u00f3wnaniu do  warunk\u00f3w, w jakich one tu \u017cy\u0142y na pocz\u0105tku. Teraz poniek\u0105d m\u015bci\u0142y si\u0119 na nas,  \u017ce przyby\u0142y\u015bmy p\u00f3\u017aniej i nasza doza cierpie\u0144 b\u0119dzie mniejsza. Nieraz  zatanawia\u0142am si\u0119, obserwuj\u0105c je mimo woli, jak mog\u0105 by\u0107 tak okrutne wzgl\u0119dem  wsp\u00f3\u0142towarzyszy losu, wzgl\u0119dem chorych czy starszych od siebie wiekiem, wobec  tych najnieszcz\u0119\u015bliwszych ze wszystkich wsp\u00f3\u0142rodak\u00f3w?!<br \/>\n              Przecie\u017c sama ma tu matk\u0119, my\u015bla\u0142am o swojej blokowej,  m\u0142odej, \u0142adnej, odzianej w pi\u0119kne, we\u0142niane palto 20-letniej dziewczynie. \u201eTymi  rukami, ja was tu ubijem, wy polskie  \u015bwinie\u201c, wrzeszcza\u0142a na apelach, potrz\u0105saj\u0105c gro\u017anie pi\u0119\u015bciami&#8230; <\/p>\n<p>Z nikim nie m\u00f3wi\u0142am o tym. Nie by\u0142y to czasy na  rozprawianie nad z\u0142em. Ono panowa\u0142o powszechnie. Najwa\u017cniejszym by\u0142o mie\u0107 si\u0119  na baczno\u015bci przed nim w ka\u017cdej  chwili, nauczy\u0107 si\u0119 omija\u0107 je, na tym tylko si\u0119 skupi\u0107, a nie na pr\u00f3\u017cnych  \u017calach czy analizach. Niczego, opr\u00f3cz z\u0142a nie mo\u017cna by\u0142o od nikogo niemal  spodziewa\u0107 si\u0119. Nale\u017ca\u0142o broni\u0107 si\u0119 wszelkimi sposobami, ka\u017cdy  po swojemu i wedle swych si\u0142.<\/p>\n<p>Owego dnia na 13-tym bloku spotka\u0142am  kole\u017cank\u0119 szkoln\u0105 mojego starszego brata, by\u0142a flegierk\u0105 na tym bloku Eliczki.  Wiod\u0142o si\u0119 jej lepiej na tej funkcji, ni\u017c zwyk\u0142ej wi\u0119\u017aniarce. Celina zacz\u0119\u0142a  wypytywa\u0107 o moje losy w obozie, zaprowadzi\u0142a do swej nary, kt\u00f3r\u0105 dzieli\u0142a z  Prajsow\u0105 i jej, o rok ode mnie starsz\u0105 c\u00f3rk\u0105, R\u00f3\u017ak\u0105. Przedstawi\u0142a mnie, m\u00f3wi\u0105c:  sp\u00f3jrzcie jak to dziecko si\u0119 tu trzyma, jaka  jest czysta!&#8230; Prajsowa, kt\u00f3ra us\u0142ugiwa\u0142a blokowej i Nachtwache Pasternaczce,  radzi\u0142a sobie dzi\u0119ki temu z organizowaniem jedzenia. W czasie selekcji nie by\u0142a  z R\u00f3\u017ak\u0105 zmuszona wychodzi\u0107 na apel dzi\u0119ki tej protekcji u blokowej.<\/p>\n<p>W pierwszych akcjach wyw\u00f3zek do Treblinki z warszawskiego  getta straci\u0142a Prajsowa sw\u0105 starsz\u0105 c\u00f3rk\u0119, podobno szczeg\u00f3lnie utalentowan\u0105,  Chawci\u0119.<br \/>\n              Na Majdanku straci\u0142a reszt\u0119 rodziny i tam \u015blubowa\u0142a Bogu,  \u017ce b\u0119dzie robi\u0107 wszystko co w jej mocy, aby pom\u00f3c ludziom, byle tylko B\u00f3g da\u0142  jej uratowa\u0107 t\u0105 m\u0142odsz\u0105, R\u00f3\u017ak\u0119. Stara\u0142a si\u0119 dotrzyma\u0107 tego \u015blubu przez ca\u0142y  czas swego pobytu w obozach.<\/p>\n<p>Mnie wtedy wcisn\u0119\u0142a do r\u0119ki kilka  z\u0105bk\u00f3w czosnku i cebul\u0119, kt\u00f3re dosta\u0142a od znajomej Polki, otrzymuj\u0105cej paczki z  domu, zaprzyja\u017anionej z ni\u0105. \u201ePrzychod\u017a do nas, zawsze w czym\u015b pomo\u017cemy jako\u015b\u201d,  po\u017cegna\u0142a mnie serdecznie Prajsowa. Trudno opisa\u0107, jak mnie te dary uszcz\u0119\u015bliwi\u0142y.  Pobieg\u0142am na sw\u00f3j blok, jak na skrzyd\u0142ach, podzieli\u0142am si\u0119 ze swymi kole\u017cankami z nary rado\u015bci\u0105 odkrycia w tym piekle dobroci  ludzkiej, jak i otrzymanymi darami.<\/p>\n<p>Zaprzyja\u017ani\u0142am si\u0119 z Celin\u0105, Prajsow\u0105 i R\u00f3\u017ak\u0105. Prajsowa  odt\u0105d nazywa\u0142a mnie sw\u0105 lagrow\u0105 c\u00f3rk\u0105 i pomaga\u0142a w czym tylko mog\u0142a. Raz, gdy  ukradli mi w czasie dezynfekcji buty i niemal ca\u0142\u0105 odzie\u017c, pr\u00f3cz palta, da\u0142a mi  cz\u0119\u015b\u0107 swej odzie\u017cy, a R\u00f3\u017ace kaza\u0142a  odda\u0107 mi jej sk\u00f3rzane buty, bo ja pracuje na Aussenkommando, a ona zostaje na  bloku&#8230;<\/p>\n<p>Prajsowa by\u0142a prost\u0105 kobiet\u0105, z bardzo biednego domu.  Stosunki z Celin\u0105 nie potoczy\u0142y si\u0119 r\u00f3wnomiernie. Odsun\u0119\u0142a si\u0119 od Prajsowej,  gdy zacz\u0119\u0142o jej si\u0119 wie\u015b\u0107 lepiej, dzi\u0119ki mi\u0142o\u015bci pewnego polskiego wi\u0119\u017ania.  Przesy\u0142a\u0142 jej paczki \u017cywno\u015bciowe przez koleg\u00f3w pracuj\u0105cych w obozie kobiet, a  cz\u0119sto sam przychodzi\u0142 w ich komandzie. Zywno\u015b\u0107 mia\u0142 z kantyny  obozowej czy te\u017c z kuchni esema\u0144skiej, bo tam pracowa\u0142. <\/p>\n<p>Ze mn\u0105 Celina nie zrywa\u0142a kontaktu. Zawsze wyci\u0105ga\u0142am ze  szwalni r\u00f3\u017cne, potrzebne jej lub jej funkcyjnym kole\u017cankom drobiazgi. Potem,  gdy dosta\u0142am si\u0119 przypadkowo do Kanady, wci\u0105\u017c szmuglowa\u0142am dla niej odzie\u017c,  pachn\u0105ce myd\u0142a, kt\u00f3re przenosi\u0142am w butach, \u017cywno\u015b\u0107.<\/p>\n<p>Do Kanady dosta\u0142am si\u0119 przez dziwny przypadek, bo  wybierano zwykle do lepszych prac \u0142adne, dobrze zubudowane dziewcz\u0119ta, a ja ze  swym zamorzonym, cho\u0107 nie muzu\u0142ma\u0144skim wygl\u0105dem, ma\u0142a, niepozorna, w  wyblak\u0142ych, gnij\u0105cych szmatach na ciele, nie mia\u0142am \u017cadnych szans. Z Prajsow\u0105  wtedy zagubi\u0142am kontakt, gdy\u017c zosta\u0142y z R\u00f3\u017ak\u0105 przeniesione i nie mia\u0142am poj\u0119cia  dok\u0105d.<\/p>\n<p>Po zredukowaniu z kanady  odprowadzono nas na 25 blok, czyli blok \u015bmierci. Tu ju\u017c nie dostawa\u0142o si\u0119  jedzenia, nie prowadzono nawet do ust\u0119p\u00f3w. Wi\u0119zienie w wi\u0119zieniu, cela skaza\u0144c\u00f3w. Zrozpaczone przyjaci\u00f3\u0142ki niekt\u00f3rych  wi\u0119\u017aniarek zakrada\u0142y si\u0119, staraj\u0105c si\u0119 przez wszelkie szpary przecisn\u0105\u0107 im co\u015b  do jedzenia, wod\u0119 \u2013 s\u0142owo otuchy. Wyczekiwa\u0142am na pomoc od Celiny, jednak na  pr\u00f3\u017cno. <\/p>\n<p>A\u017c raz zaprowadzono nas pod stra\u017c\u0105 sztubowych do ust\u0119p\u00f3w.  By\u0142a to jaka\u015b niezwyk\u0142a \u0142aska. Zdoby\u0142am si\u0119 na odwag\u0119 i ukradkiem oderwa\u0142am si\u0119  od grupy, aby pobiec do Celiny. Wiedzia\u0142a co mnie czeka,  je\u015bli zauwa\u017c\u0105 moj\u0105 nieobecno\u015b\u0107, ale wierzy\u0142am g\u0142\u0119boko, \u017ce zd\u0105\u017c\u0119 zawiadomi\u0107  Celin\u0119 o swym po\u0142o\u017ceniu, a ona uratuje mnie poprzez swe znajomo\u015bci z  funkcyjnymi lub da mi cho\u0107 co\u015bkolwiek do jedzenia. Sama my\u015bl o takiej  mo\u017cliwo\u015bci przywraca\u0142a mi si\u0142y, wype\u0142nia\u0142a \u017cyciodajn\u0105 nadziej\u0105.<\/p>\n<p>Zdyszana stan\u0119\u0142am przed blokiem przyjaci\u00f3\u0142ki. Akurat  rozmawia\u0142a o czym\u015b z kole\u017cank\u0105 i nawet nie spojrza\u0142a na mnie. Ziemia pali\u0142a mi  si\u0119 pod nogami.<br \/>\n              Musz\u0119 szybko wraca\u0107, upomina\u0142am niecierpliwie Celin\u0119,  musz\u0119 dogoni\u0107 grup\u0119, nie jad\u0142am ju\u017c kilka  dni&#8230; Zrobi\u0142a ruch r\u0119k\u0105, jakby si\u0119 odp\u0119dza\u0142a od natr\u0119tnej muchy. Nagle  pociemnia\u0142o mi wszystko, nic ju\u017c nie mia\u0142o znaczenia, nic.<\/p>\n<p>Jak zbity pies pobieg\u0142am z powrotem do swego wi\u0119zienia.  Mog\u0105 mnie ju\u017c zabi\u0107, nie zale\u017ca\u0142o mi wi\u0119cej na niczym. Rozczarowanie by\u0142o  gorsze w tej chwili od grozy \u015bmierci. Takim te\u017c mo\u017ce by\u0107 cz\u0142owiek \u00a0nawet po ponad roku w Birkenau, i na samym  dnie tego piek\u0142a.<\/p>\n<p>Znany izraelski krytyk literacki napisa\u0142 do mnie po  przeczytaniu moich wspomnie\u0144, \u017ce nie pojmuje, jak mo\u017cna by\u0142o jeszcze czu\u0107  obraz\u0119 w O\u015bwi\u0119cimiu, a moj\u0105 walk\u0119 i niezwyci\u0119\u017con\u0105 ch\u0119\u0107 \u017cycia, t\u0142umaczy\u0142  dziecinnym wiekiem, bo dlaczego chcie\u0107 \u017cy\u0107 w podobnych warunkach?&#8230;<\/p>\n<p>Decyzja w zwi\u0105zku z zredukowanymi z Kanady zmieni\u0142a si\u0119.  Rozdzielono nas na r\u00f3\u017cne komanda, na r\u00f3\u017cne bloki \u2013 nie zabij\u0105 nas w akcji  zacierania \u015blad\u00f3w zbrodni. Zacz\u0119li wysy\u0142a\u0107 transporty wi\u0119\u017ani\u00f3w do oboz\u00f3w w  Niemczech. Ja dosta\u0142am si\u0119 szcz\u0119\u015bliwie do Kartofelbunkru. Odt\u0105d powiod\u0142o mi si\u0119  lepiej, bo mog\u0142am codziennie szmuglowa\u0107 do obozu po 4 \u2013 5 kartofli i wymienia\u0107 na inne rzeczy.<\/p>\n<p>Kiedy rozkazali  wszystkim bez wyj\u0105tku wi\u0119\u017aniarkom skupi\u0107 si\u0119 wok\u00f3\u0142 szubienicy, na kt\u00f3rej  wieszali z\u0142apan\u0105 w nieudanej ucieczce lauferk\u0119, Mal\u0119 Zimetbaum, odnalaz\u0142am  niespodziewanie R\u00f3\u017ak\u0119 i Prajsow\u0105. Odt\u0105d trzyma\u0142y\u015bmy si\u0119 razem, cho\u0107 nie by\u0142y\u015bmy  na tych samych blokach. Dzieli\u0142y si\u0119  ze mn\u0105 zup\u0105, kt\u00f3rej dostawa\u0142y od blokowej troch\u0119 wi\u0119cej. <\/p>\n<p>Przychodzi\u0142am spa\u0107 na ich nar\u0119, bo by\u0142y tylko we dw\u00f3jk\u0119, a  ja t\u0142oczy\u0142am si\u0119 w si\u00f3demk\u0119 na swym bloku. Spychano mnie z siennika na zab\u0142ocone buty, \u015bci\u0105gano ze mnie koc w nocy. W  okresie epidemii tyfusu wstawa\u0142am mokra od potu \u015bcie\u015bnionych przy mnie,  pal\u0105cych gor\u0105czk\u0105 s\u0105siadek. By\u0142o surowo zabronione nocowa\u0107 na cudzych blokach, ale Prajsowa i R\u00f3\u017aka  ryzykowa\u0142y, aby mi pom\u00f3c, ja za\u015b niewiele mia\u0142am do stracenia, zreszt\u0105 jak ka\u017cdy \u201eprzest\u0119pca\u201d, wierzy\u0142am, \u017ce mnie nie  przy\u0142api\u0105.<\/p>\n<p>Prajsowa us\u0142uguj\u0105c Nachtwache, wynosz\u0105c do ust\u0119p\u00f3w za ni\u0105  kub\u0142y, do kt\u00f3rych za\u0142atwia\u0142y si\u0119 uprzywilejowane wi\u0119\u017aniarki, mia\u0142a dost\u0119p do  pieca.<br \/>\n              Niemal co wiecz\u00f3r stawia\u0142a na ogie\u0144 blaszany garnuszek i  gotowa\u0142a w nim zupki w zdobytej z Waschraumu wodzie pe\u0142nej rdzy z kawa\u0142ka  chleba, z\u0105bka czosnku, kawa\u0142eczka  margaryny z naszych g\u0142odowych przydzia\u0142\u00f3w i dzieli\u0142a ten gor\u0105cy posi\u0142ek chorym  na narach, ka\u017cdej po kilka \u0142y\u017cek. Ukrywa\u0142a chore na tyfus wi\u0119\u017aniarki pod  kojami na dole i opiekowa\u0142a si\u0119 nimi. Nieraz ja i R\u00f3\u017aka  ostrzega\u0142y\u015bmy j\u0105 przed niebezpiecznymi nast\u0119pstwami, ale nie chcia\u0142a s\u0142ucha\u0107.<\/p>\n<p>Nachtwacha bi\u0142a j\u0105 strasznie, gdy przy\u0142apa\u0142a na tym  gotowaniu. Jednego wieczoru, s\u0142ysz\u0105c, \u017ce Pasternaczka  nadchodzi, chcia\u0142a szybko wyci\u0105gn\u0105\u0107 garnuszek z ognia i sparzy\u0142a sobie r\u0119k\u0119.  Musia\u0142a p\u00f3j\u015b\u0107 na rewir. By\u0142y\u015bmy z R\u00f3\u017ak\u0105 zrozpaczone. Ale nie by\u0142o rady.  Zacz\u0119\u0142y\u015bmy chodzi\u0107 do niej co dzie\u0144 na rewir, kt\u00f3ry znajdowa\u0142 si\u0119 na innym  lagrze. <\/p>\n<p>Pragn\u0119\u0142y\u015bmy j\u0105 ratowa\u0107, ale czym? Naszymi porcjami chleba.  Zjada\u0142y\u015bmy wsp\u00f3lnie jedn\u0105 z naszych porcji zup, drug\u0105 za\u015b wymienia\u0142y\u015bmy na  pajdk\u0119 chleba i w ten spos\u00f3b zanosi\u0142y\u015bmy jej na rewir co dzie\u0144 trzy porcje  chleba. Ucieszona Prajsowa, nie zastanawi\u0105c si\u0119 ani chwili odrazu rozdziela\u0142a  swe dobro innym chorym, a my patrzy\u0142y\u015bmy na to bezradnie, g\u0142odne.<\/p>\n<p>Gorzej by\u0142o jednak, gdy raz nasza wizyta u Prajsowej  przed\u0142u\u017cy\u0142a si\u0119 nieco i\u00a0 bramy obu lagr\u00f3w  by\u0142y ju\u017c zamkni\u0119te. Przez jak\u0105\u015b dziur\u0119 przecisn\u0119\u0142y\u015bmy si\u0119 na w\u0105ski teren  mi\u0119dzyobozowy, ale nie mog\u0142y\u015bmy si\u0119 dosta\u0107 z powrotem do naszego obozu. Lada  chwila m\u00f3g\u0142 przej\u015b\u0107 t\u0119dy posten i zabi\u0107 nas za pr\u00f3b\u0119 ucieczki. Jak inaczej  m\u00f3g\u0142by zrozumie\u0107 nasz\u0105 obecno\u015b\u0107 w tym miejscu, ni\u017c ch\u0119\u0107 ucieczki? Czy pyta\u0142by w  og\u00f3le lub zastanawia\u0142 si\u0119? Na szcz\u0119\u015bcie by\u0142a ciemna noc, skry\u0142y\u015bmy si\u0119 w\u015br\u00f3d  jakich\u015b krzak\u00f3w i nad ranem, gdy Sonderkommando przysz\u0142o po trupy z rewiru,  przebieg\u0142y\u015bmy do swych blok\u00f3w na apel!&#8230;<\/p>\n<p>Kto wiedzia\u0142by dzi\u015b o mnie, gdyby mnie wtedy z\u0142apali i  zabili, \u017ce zgin\u0119\u0142am nios\u0105c zaprzyja\u017anionej w obozie kobiecie sw\u0105 jedyn\u0105,  dzienn\u0105 porcj\u0119 chleba do szpitala w nadziei, \u017ce to j\u0105 wzmocni i ocali?<\/p>\n<p>Wielu uwa\u017ca, \u017ce nie mo\u017cna s\u0105dzi\u0107 zachowania si\u0119 ludzi w  owych okropnych czasach, dzisiaj, w \u015bwiecie przywr\u00f3conym do normy. M\u00f3wi\u0105:\u201dnie  wiem jak bym post\u0105pi\u0142, gdybym by\u0142 na ich miejscu. R\u00f3wnie\u017c i tych, kt\u00f3rzy  wsp\u00f3\u0142pracowali z prze\u015bladowc\u0105, bogacili si\u0119 na tym chwilowo, ratowali w\u0142asne  \u017cycie czy \u017cycie swych bliskich kosztem \u017cycia wsp\u00f3\u0142wi\u0119\u017ani\u00f3w, wsp\u00f3\u0142rodak\u00f3w,  upajali si\u0119 w\u0142adz\u0105 nad nimi \u2013 zg\u0142adzono w ko\u0144cu. Mo\u017ce musieli robi\u0107, co robili?\u201d.<\/p>\n<p>Moim zdaniem nie \u015bmier\u0107 u\u015bwi\u0119ca, a \u017cycie, kt\u00f3re nie da\u0142o  si\u0119 upodli\u0107 w \u017cadnych warunkach.  Inaczej, jakie znaczenie ma wierno\u015b\u0107, po\u015bwi\u0119cenie?<br \/>\n              Martwi, zam\u0119czeni, pobici na \u015bmier\u0107, okradzeni z  ostatniej, jedynej pajdki chleba czy miski zupy przez wsp\u00f3\u0142wi\u0119\u017ani\u00f3w, nie  przem\u00f3wi\u0105. Inni, urodzeni potem, wol\u0105 si\u0119 nad tym nie g\u0142owi\u0107. \u00a0\u0141atwiej jest powiedzie\u0107, \u017ce wszystkiemu s\u0105  winne stworzone przez nazistowski re\u017cim warunki, kt\u00f3re deprawowa\u0142y ludzi. <\/p>\n<p>Tak utrzymuje wi\u0119kszo\u015b\u0107, w ten spos\u00f3b pisze si\u0119  scenariusze do teatr\u00f3w, film\u00f3w. Przedstawia si\u0119 z\u0142o i upodlenie uog\u00f3lniaj\u0105c je,  jako mus w walce o \u017cycie za wszelk\u0105 cen\u0119. Kto nie by\u0142 takim, nie m\u00f3g\u0142by prze\u017cy\u0107,  twierdz\u0105. Wina wi\u0119c i w nas wed\u0142ug tej logiki, w tych, kt\u00f3rym cudem,  przypadkiem lub nadludzkimi si\u0142ami duchowymi uda\u0142o si\u0119 przetrwa\u0107.<\/p>\n<p>Nie mog\u0119 tego przyj\u0105\u0107, cho\u0107 wiem, \u017ce m\u00f3j nik\u0142y g\u0142os  niewielu przekona. Nie odnajduj\u0119 siebie w\u015br\u00f3d tych poj\u0119\u0107 w obliczu znanych mi  fakt\u00f3w z owych lat, ani zachowania moich bliskich z gett, z oboz\u00f3w. <\/p>\n<p>Ojca swego widzia\u0142am po raz ostatni w \u017cyciu pod pa\u0142kami \u017cydowskich policjant\u00f3w, pchanego do wagon\u00f3w do  Treblinki. Mnie i mam\u0119 zgodzili si\u0119 wyprowadzi\u0107 z umszlagu za z\u0142ot\u0105 obr\u0105czk\u0119,  garnitur i zegarek brata. By\u0142am wtedy oszo\u0142omiona, przera\u017cona tym wszystkim, co  dzia\u0142o si\u0119 wok\u00f3\u0142 nas! Ci\u0105g\u0142e \u0142apanki, kryj\u00f3wki, opustosza\u0142e mieszkania po wywiezionych bliskich, s\u0105siadach,  znajomych! Niepewno\u015b\u0107 jutra, ka\u017cdej  nast\u0119pnej godziny, mordy, samob\u00f3jstwa i bezdenna rozpacz \u2013 nie pojmowa\u0142am, na  co im jeszcze potrzebny cudzy garnitur, zegarek?! <\/p>\n<p>To samo w O\u015bwi\u0119cimiu, w Kanadzie: pali si\u0119 masowo ludzi  zwo\u017conych niemal z ca\u0142ej Europy, a tu \u201ekochani\u201do\u015bwi\u0119cimscy przynosz\u0105 swym  szcz\u0119\u015bliwym wybrankom perfumy z transportu, rozmaite, wyj\u0105tkowe \u015bliczno\u015bci! A  potem \u017cal, \u017ce ju\u017c nie ma transport\u00f3w, \u017ce nie b\u0119dzie pracy na dobrym  komandzie&#8230;<\/p>\n<p>Nie mog\u0142am ju\u017c m\u00f3wi\u0107, ludzkie s\u0142owo straci\u0142o zupe\u0142nie  sens! Moja przyjaci\u00f3\u0142ka powiedzia\u0142a  na to, \u017ce Halinie ju\u017c nie wypada m\u00f3wi\u0107 z ni\u0105, bo dosta\u0142a lepsz\u0105 prac\u0119&#8230; <\/p>\n<p>Kiedy\u015b sta\u0142y\u015bmy godzinami na apelu, podczas szalonej  ulewy. Woda przenika\u0142a do ko\u015bci,  zapada\u0142a ju\u017c noc i nie wpuszczali do barak\u00f3w. Na dodatek dali rozkaz kl\u0119cze\u0107 i trzyma\u0107 w wzniesionych do g\u00f3ry r\u0119kach ceg\u0142y&#8230; Ogie\u0144 z palonych ludzi o\u015bwietla\u0142 ob\u00f3z,  sw\u0105d palonego mi\u0119sa ludzkiego mdli\u0142, dusi\u0142 w gardle. Nie wida\u0107 by\u0142o ko\u0144ca tej  m\u0119ki. Wi\u0119cej nie by\u0142am zdolna czu\u0107, ani my\u015ble\u0107, jakby ta woda z nieba rozmy\u0142a i  wyp\u0142uka\u0142a ze mnie poczucie  jakiegokolwiek cz\u0142owiecze\u0144stwa. <\/p>\n<p>Wtem jaka\u015b  kobieta kl\u0119cz\u0105ca obok mnie wyszepta\u0142a: \u201ezobaczysz, jeszcze b\u0119dzie \u015bwiat, b\u0119d\u0105  pisa\u0107 o nas ksi\u0105\u017cki, robi\u0107 filmy o nas\u201d. O\u017cy\u0142am, rozja\u015bni\u0142o mi si\u0119 w oczach.  Nasze m\u0119ki nie b\u0119d\u0105 daremne, nie b\u0119d\u0105 zapomniane \u2013 z\u0142o nie zwyci\u0119\u017cy, b\u0119dzie  kiedy\u015b jeszcze \u015bwiat! <\/p>\n<p>Nie wiem, kim by\u0142a ta kobieta, czy prze\u017cy\u0142a, czy doczeka\u0142a \u015bwiata, w kt\u00f3rym i dobro i z\u0142o zostanie  zapisane i ocenione. Ja doczeka\u0142am.  Ta nieznana kobieta ma w tym tak\u017ce sw\u00f3j udzia\u0142, jak szereg innych ludzi,  r\u00f3\u017cnych narodowo\u015bci, kt\u00f3rzy podali mi r\u0119k\u0119 w tym piekle, okazali przyja\u017a\u0144 i mi\u0142o\u015b\u0107 tak wielk\u0105, jak wielkie i  bezkresne by\u0142o w tym niemo\u017cliwym miejscu cierpienie.<\/p>\n<p>\n            <\/p><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Zachowanie si\u0119 cz\u0142owieka w nieludzkich warunkach Wyg\u0142oszone na seminarium pracownik\u00f3w Muzeum O\u015bwi\u0119cimia w Yad Vashem 9.11.1994 roku w Jerozolimie. Opublikowane w Pro Memoria\u00a0 nr 3 &#8211; Biuletynie Informacyjnym Pa\u0144stwowego Muzeum O\u015bwi\u0119cim-Brzezinka, 1995 roku. Sprawa zachowania si\u0119 ludzi podczas wojny i okupacji niemieckiej absorbuje mnie w\u0142a\u015bciwie od dzieci\u0144stwa, poprzez getto warszawskie, wyw\u00f3zki do Treblinki, potem w [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":0,"featured_media":0,"parent":3421,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"footnotes":""},"class_list":["post-3463","page","type-page","status-publish","hentry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.dialog.vip\/wp-preview\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/3463","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.dialog.vip\/wp-preview\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.dialog.vip\/wp-preview\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.dialog.vip\/wp-preview\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=3463"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/www.dialog.vip\/wp-preview\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/3463\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3531,"href":"https:\/\/www.dialog.vip\/wp-preview\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/3463\/revisions\/3531"}],"up":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.dialog.vip\/wp-preview\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/3421"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.dialog.vip\/wp-preview\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=3463"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}