{"id":3461,"date":"2026-11-16T04:42:28","date_gmt":"2026-11-16T04:42:28","guid":{"rendered":"https:\/\/p.dialog.vip\/?page_id=3461"},"modified":"2026-11-16T04:42:28","modified_gmt":"2026-11-16T04:42:28","slug":"w-paryzu-i-w-polsce-lipiec-2002","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/www.dialog.vip\/wp-preview\/archiwum-dialogu-test\/w-paryzu-i-w-polsce-lipiec-2002\/","title":{"rendered":"W Pary\u017cu i w Polsce \u2014 lipiec 2002"},"content":{"rendered":"<figure class=\"archive-portrait\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/p.dialog.vip\/wp-content\/uploads\/dialog-archive\/batch-03\/birenbaum2.jpg\" width=\"100\" height=\"133\" alt=\"Halina Birenbaum\"><\/figure>\n<p>\n              2-08-02<br \/>\nW Pary\u017cu i w Polsce &#8211; lipiec 2002<\/p>\n<p>Trudno wej\u015b\u0107 zn\u00f3w w nasz\u0105 upalnie lepk\u0105 codzienno\u015b\u0107 izraelsk\u0105 &#8211; a zw\u0142aszcza w k\u0142\u0105b strasznych wiadomo\u015bci o coraz nowych ofiarach, pogrzebach i nieko\u0144cz\u0105cych si\u0119, nieludzkich zemstach. B\u00f3l, l\u0119k, wstyd za utrat\u0119 uczu\u0107 ludzkich i coraz wi\u0119ksz\u0105 zatrat\u0119 poczucia moralno\u015bci. Wr\u00f3ci\u0142am w\u0142a\u015bnie ze swej kolejnej podr\u00f3\u017cy do Polski, a ju\u017c na progu powita\u0142a mnie wie\u015b\u0107 o napadzie samob\u00f3jczym w kafeterii uniwersytetu w Jerozolimie. Kiedy wyl\u0105dowa\u0142am z podro\u017cy do Niemiec przed kilkoma miesi\u0105cami, zasta\u0142a mnie wiadomo\u015b\u0107 o zabitych w czasie uczty wielkanocnej w hotelu w Netanii. Tak w k\u00f3\u0142ko. Oderwa\u0142am si\u0119 od tej atmosfery na chwil\u0119&#8230; Odetchn\u0119\u0142am czym\u015b innym, p\u00f3ki to jest jeszcze mo\u017cliwe, bo kto wie, gdzie i kiedy nast\u0119pny wybuch i kto b\u0119dzie nast\u0119pny w kolei po kolejnej zem\u015bcie, w kogo trafi?&#8230; I dok\u0105d zaprowadzi nast\u0119pny akt samob\u00f3jstwa oraz w\u015bciek\u0142ej zemsty w tej beznadziejnej sytuacji?&#8230; Gdyby mo\u017cna by\u0142o nie my\u015ble\u0107! Nie chcia\u0142o mi si\u0119 nawet pisa\u0107, ale z letargu obudzi\u0142 mail od Bogdana, internetowego przyjaciela polskiego z Nowego Yorku z pytaniem o wra\u017cenia z podr\u00f3\u017cy, co zobowi\u0105za\u0142o do odpowiedzi.<\/p>\n<p>Droga moja prowadzi\u0142a tym razem przez Pary\u017c, gdzie opublikowano w maju b.r. moj\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0119 \u201dNadzieja umiera ostatnia\u201d w j\u0119zyku francuskim i w ramach promocji czeka\u0142y mnie tam intensywne wywiady w mediach rozmaitych kr\u0119g\u00f3w \u017cydowskich, przewa\u017cnie radiowych, ale te\u017c jedno w telewizji. <\/p>\n<p>Wype\u0142nia\u0142a mnie szczeg\u00f3lnym wzruszeniem sama my\u015bl o Pary\u017cu, kt\u00f3ry po raz ostatni odwiedzi\u0142am wraz z m\u0119\u017cem w roku 1968 w drodze powrotnej z Ameryki do Izraela. Zna\u0142am ju\u017c Pary\u017c wcze\u015bniej  ze swego okresu powojennego, w 1947 sp\u0119dzi\u0142am tam oko\u0142o p\u00f3\u0142 roku. Mieszka\u0142am wtedy w domu dla osieroconych dziewcz\u0105t francuskich w miejscowo\u015bci Viroflay na linii Pary\u017c-Versaill, sk\u0105d co dzie\u0144 doje\u017cd\u017ca\u0142am kolejk\u0105 elektryczn\u0105 do szko\u0142y w Pary\u017cu. Miesza\u0142y si\u0119 teraz we mnie dawne wspomnienia, sentymenty i pewna doza dumy, \u017ce oto przyje\u017cd\u017cam dzi\u015b w \u015blad za moj\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0105 wydan\u0105 po latach tak\u017ce i tutaj. To ona wci\u0105\u017c mnie prowadzi w rozmaite niespodziewane rejony dozna\u0144, spotka\u0144 z lud\u017ami w r\u00f3\u017cnych krajach i miastach, do co raz nowych przyjaci\u00f3\u0142 spo\u015br\u00f3d czytelnik\u00f3w, dzi\u0119ki kt\u00f3rym rozszerza dalsze kr\u0119gi. Tym razem oczekiwa\u0142i mnie w Orly Katarzyna, Polka mieszkaj\u0105ca w Verrieres Le Buisson pod Pary\u017cem i jej m\u0105\u017c, Robert, Francuz, kt\u00f3rzy zawie\u017ali mnie do swego domu, go\u015bcili i towarzyszyli mi we wszystkim w ci\u0105gu <\/p>\n<p>Lecia\u0142am z Tel Avivu przez Warszaw\u0119. W Pary\u017cu powita\u0142o mnie ciep\u0142e popo\u0142udnie, \u0142agodne, nieco przy\u0107mione s\u0142o\u0144ce i atmosfera przyjazna, bliska, jak stara znajoma&#8230; Poczucie powrotu na dawne \u015blady, swoboda jakiej\u015b nieprzemijaj\u0105cej m\u0142odo\u015bci w nich, mimo lat.<br \/>\n              I tak potem, w ka\u017cdym nast\u0119pnym dniu, na ulicach, w metrach, kolejkach, autobusach, na ka\u017cdym kroku. Lekko\u015b\u0107 taka, bezpretensjonalno\u015b\u0107, pi\u0119kno. Sz\u0142am za Katarzyn\u0105, bieg\u0142am z ni\u0105 po niezliczonych schodach w metrach, z przesiadki do przesiadki spod i na ziemi, zafascynowana ro\u017cnorodnym, pot\u0119\u017cnym t\u0142umem ludzi, ulicami, kawiarenkami, starymi domami i wra\u017ceniem m\u0142odo\u015bci w tej wielowiekowej staro\u015bci miasta. Nigdzie nie czu\u0142am czego\u015b podobnego w sobie, jak po\u015br\u00f3d tych t\u0142um\u00f3w i widok\u00f3w tutaj. W\u0119drowni muzykanci w wagonach kolejek, \u201eeleganccy\u201d \u017cebracy wyg\u0142aszaj\u0105cy z patosem przem\u00f3wienia jak na scenie w teatrze czy w ko\u015bciele z ambony z apelem o mi\u0142osierdzie i wyrozumienie dla zak\u0142\u00f3cenia spokoju pasa\u017cer\u00f3w tymi pro\u015bbami&#8230; Takich \u017cebrak\u00f3w te\u017c nie napotka\u0142am nigdzie dot\u0105d. <\/p>\n<p>Potem by\u0142 Pary\u017c z 52 pi\u0119tra z wie\u017cy Monparnass, ze statku na Sekwanie&#8230; Katarzyna by\u0142a ze mn\u0105 od wczesnego rana do p\u00f3\u017anej nocy, nieum\u0119czona, cierpliwa, pe\u0142na wszelkiej troski o wszystko.  Chcia\u0142a mi pokaza\u0107 jak najwi\u0119cej w przerwach mi\u0119dzy wywiadami, w kt\u00f3rych by\u0142a te\u017c dla mnie j\u0119zykiem, bo moje znajomo\u015bci francuskiego zaniedbane w ci\u0105gu lat, nie wystarcza\u0142y by odpowiada\u0107 na pytania, kt\u00f3re, na szcz\u0119\u015bcie, rozumia\u0142am. Karmi\u0142a mnie przygotowanymi przez siebie posi\u0142kami paryskimi, ogromnie smacznymi, innymi ni\u017c jadam w Izraelu czy w Polsce. W \u015bwietle tego wszystkiego brzmia\u0142o wprost absurdalnie powtarzaj\u0105ce si\u0119 w tych wywiadach pytania o polski antysemityzm. Rozm\u00f3wcy moi tutaj najmniej wiedzieli o codzienno\u015bci getta warszawskiego, zdumiewa\u0142y ich moje realistyczne opisy w ksi\u0105\u017cce. Ledwie mogli uwierzy\u0107, \u017ce tak wiele przecierpia\u0142am i przetrwa\u0142am. Fotografowali blizn\u0119 na moim przestrzelonym w Auschwitz ramieniu, numer wytatuowany tam, aby utwierdzi\u0107  siebie i czytelnik\u00f3w, \u017ce to wszystko jest prawd\u0105&#8230; <br \/>\n              W niekt\u00f3rych ksi\u0119garniach \u017cydowskich religijnych nie chcieli przyj\u0105\u0107 do sprzeda\u017cy tej ksi\u0105\u017cki, m\u00f3wi\u0105c, \u017ce temat nie interesuje ich czytelnik\u00f3w&#8230; Pomy\u015bla\u0142am o ksi\u0119garniach i wydawnictwach niemieckich. Dlaczego ich ma interesowa\u0107?&#8230; Jednak temat podj\u0105\u0142 powa\u017cnie miesi\u0119cznik francuski Historia, kt\u00f3ry  opublikowa\u0142 bardzo pozytywn\u0105 recenzj\u0119 w ramach debaty o roli oficjalnych kr\u0119g\u00f3w francuskich w czasie okupacji niemieckiej w wyw\u00f3zce Zyd\u00f3w na zag\u0142ad\u0119 tak\u017ce z w\u0142asnej inicjatywy. Bardzo ciekawy by\u0142 wywiad w radiu z redaktorem Historii, wydawc\u0105 ksi\u0105\u017cki, autorem wst\u0119pu do ksi\u0105\u017cki i ze mn\u0105. Oczywi\u015bcie z niezast\u0105pion\u0105, wiern\u0105 pomoc\u0105 Katarzyny, bez kt\u00f3rej nie by\u0142oby to mo\u017cliwe. I bez intensywnego zainteresowania tematem Holokaustu jej m\u0119\u017ca, Roberta.<\/p>\n<p>Pewnego rodzaju zamkni\u0119ciem kr\u0119gu okaza\u0142a si\u0119 wizyta w Maison Litteraire Victora Hugo, w \u015blicznym zamku w Bievre odnowionego z fundusz\u00f3w japo\u0144skiego przyw\u00f3dcy buddyjskiego SIG. Bo znalaz\u0142am si\u0119 nagle zn\u00f3w na linii Pary\u017c \u2013 Virofley&#8230; Zawdzi\u0119czam to doznanie wyk\u0142adowcy chemii na uniwersytecie w Tokio, t\u0142umaczowi mojej ksi\u0105\u017cki na japo\u0144ski, wydanej w Tokio na Millenium. Joshiko, c\u00f3rka Satoshi, kt\u00f3ra studiuje w Pary\u017cu zorganizowa\u0142a nam (mnie i Katarzynie) przez przywodc\u0119 buddyst\u00f3w paryskich, Japo\u0144czyka, w\u0142a\u015bciciela ma\u0142ej, przyjemnej restauracyjki, ten wyjazd do Bievre i prywatny ogl\u0105d pa\u0142acyku w dniu nie czynnym dla zwiedzaj\u0105cych. Potem czeka\u0142o nas mi\u0142e przyj\u0119cie w tej restauracji, wino i kwiaty na cze\u015b\u0107 francuskiej Nadziei, Kibou po japo\u0144sku. U\u015bciski, serdeczno\u015bci. <\/p>\n<p>By\u0142o te\u017c spotkanie w synagodze, przyj\u0119cie  w szabasowy wiecz\u00f3r rodzinny u wydawcy przy \u015bwieczkach, winie, pobo\u017cnym \u015bpiewie i maroka\u0144skich przysmakach. Zona wydawcy pochodzi z Maroka, on jest synem polskiego Zyda. Robert, m\u0105\u017c Katarzyny uczestniczy\u0142 w ceremonii, na\u0142o\u017cy\u0142 solidarnie jarmu\u0142k\u0119 na g\u0142ow\u0119&#8230; <\/p>\n<p>A od 1 lipca Polska. M\u00f3j m\u0105\u017c przyjecha\u0142 do Warszawy nazajutrz. Z lotniska odebra\u0142 nas zaprzyja\u017aniony, cho\u0107 osobi\u015bcie dot\u0105d nie znany prof Z. znaj\u0105cy jednak mnie z ksi\u0105\u017cki i ze spotkania w KIKu warszawskim. Uczestniczy\u0142 wraz z \u017con\u0105 na promocji trzeciego tomu moich wspomnie\u0144 \u201dKa\u017cdy odzyskany dzie\u0144\u201d. Oboje go\u015bcili nas bardzo serdecznie u siebie w Aninie,  jakby\u015bmy byli rodzin\u0105. Pierwsz\u0105 stacj\u0105 jednak by\u0142a, jak zwykle, Tamka \u2013 cudowne mieszkanko i niezr\u00f3wnana go\u015bcina na dziesi\u0105tym pi\u0119trze u Krysi, autorki ksi\u0105\u017cek o Majdanku, by\u0142ej redaktorki pisma dla m\u0142odzie\u017cy.<\/p>\n<p>Nast\u0119pnym, ciekawym do\u015bwiadczeniem okaza\u0142a si\u0119 kilkudniowa go\u015bcina w Warszawe w domu zast\u0119pczyni dyrektora Goethe Institut w pieknej dzielnicy w poblizu Wilanowa. By\u0142o to w zwi\u0105zku ze spotkaniem student\u00f3w w Goethe Institut, na kt\u00f3re zosta\u0142am zaproszona zawczasu. Tutaj tak\u017ce pytano mnie o polski antysemitzym; jak sie odnosili do mnie Polacy po powrocie z oboz\u00f3w zaglady; co my\u015bleli\u015bmy o Polakach po drugiej stronie muru w getcie w Warszawie; jak zosta\u0142am przyj\u0119ta w Polsce, gdy przyjecha\u0142am tu zn\u00f3w po 40 latach?&#8230; Goethe Institut, jak mi powiedziano, jest zainteresowany nie tylko uczy\u0107 j\u0119zyka niemieckiego dla kariery czy interes\u00f3w a dla poznania i szerzenia kultury niemieckiej. Pragn\u0105 tam nawet uczy\u0107 polskich nauczycieli, jak naucza\u0107 w szko\u0142ach o Holocau\u015bcie w ramach idei Unii Europejskiej&#8230; Czuli si\u0119 nieswojo, gdy ja nie \u017cali\u0142am si\u0119 na do\u015bwiadczenia antysemityzmu polskiego, a opowiada\u0142am o swych losach w getcie, w obozach \u015bmierci, z kt\u00f3rych wyziera\u0142y okrucie\u0144stwa Niemc\u00f3w. W getcie nie my\u015bleli\u015bmy o Polakach po drugiej stronie muru a o tym, ile ju\u017c kosztuje kg chleba dro\u017cej\u0105cy z godziny na godzin\u0119, kg zmarzni\u0119tych kartofli; o powi\u0119kszaj\u0105cej si\u0119 liczbie puchn\u0105cych i umieraj\u0105cych z g\u0142odu, zimna i chor\u00f3b na ulicach getta &#8211; o zastraszaj\u0105cych wie\u015bciach o budowie kom\u00f3r gazowych w He\u0142mnie, Be\u0142\u017ccu, O\u015bwi\u0119cimiu&#8230; Mnie te\u017c by\u0142o nieprzyjemnie, \u017ce im dzi\u015b nieswojo s\u0142ucha\u0107 tego wobec student\u00f3w i w og\u00f3le. Musia\u0142am jednak opowiedzie\u0107, sk\u0105d pochodz\u0119 i jakim cudem uda\u0142o mi si\u0119 by\u0107 na tym \u015bwiecie, a zw\u0142aszcza w jaki spos\u00f3b traci\u0142am jednych po drugich swych najbli\u017cszych i jak bardzo oni wszyscy chcieli wtedy \u017cy\u0107, b\u0119d\u0105c skazanym za swe \u017cydowskie pochodzenie na totaln\u0105 zag\u0142ad\u0119. I o tym jak tamte wspomnienia dzia\u0142aj\u0105 do dzi\u015b na moje \u017cycie, pogl\u0105dy czy mimowolne refleksje wobec rozmaitych objaw\u00f3w i zdarze\u0144. <\/p>\n<p>Wzi\u0119\u0142o mi po wojnie sporo czasu a\u017c przesta\u0142am si\u0119 dziwi\u0107 na widok starszej kobiety \u017cydowskiej czy dziecka i  pyta\u0107 jakim cudem oni \u017cyj\u0105, gdy takim przecie\u017c by\u0142o normalnie to zabronione. Sk\u0105d si\u0119 wzi\u0119li? A nasz  pi\u0119cioletni syn, \u015bmia\u0142 si\u0119 z s\u0105siadki, \u017ce \u201etaka du\u017ca\u201d i ma jeszcze matk\u0119!&#8230; Bo my i nasi przyjaciele uratowani z Shoah nie mamy rodzic\u00f3w ani \u017cadnych krewnych i dziecko rozumia\u0142o, \u017ce doros\u0142y cz\u0142owiek nie powinien mie\u0107 rodzic\u00f3w&#8230; Nie widzia\u0142 nigdy nawet fotografii dziadk\u00f3w ani wujostwa, ich zdi\u0119cia sp\u0142on\u0119\u0142y wraz z nimi.  O to woleliby nie pyta\u0107 dzi\u015b Niemcy w swych staraniach przekazu kultury niemieckiej i oskar\u017ce\u0144 za wyrz\u0105dzone im krzywdy przed i po wojnie, jak wyp\u0119dzenie, zemsty za Auschwitz, za rozp\u0119tanie tej piekielnej wojny i \u015bmierci milion\u00f3w ludzi. Grupa m\u0142odzie\u017cy niemieckiej, kt\u00f3ra spotka\u0142a si\u0119 ze mn\u0105 w Centrum Dialogu w O\u015bwi\u0119cimiu by us\u0142ysze\u0107 moje \u015bwiadczenie, przyjecha\u0142a tu z pytaniem: \u201eCo my mamy wsp\u00f3lnego z t\u0105 przesz\u0142o\u015bci\u0105?\u201d, \u201eDlaczego mamy odwiedza\u0107  Auschwitz?\u201d&#8230; Ich przewodnik, nauczyciel historii, zwr\u00f3ci\u0142 si\u0119 do mnie bym odpowiedzia\u0142a, je\u015bli potrafi\u0119, na te pytania pod koniec mojego \u015bwiadczenia. Powiedzia\u0142am mu, \u017ce zrobi\u0119 to na samym pocz\u0105tku. Mo\u017ce oni przekonaj\u0105 mnie swymi argumentami, \u017ce jako Niemcy urodzeni po Holocau\u015bcie nie maj\u0105 z tym ju\u017c nic wsp\u00f3lnego i wcale nie powinnam im przekazywa\u0107 swego \u015bwiadczenia z getta warszawskiego, Majdanka, Auschwitz i innych oboz\u00f3w w Niemczech? Moje dzieci te\u017c urodzi\u0142y si\u0119 po tamtych koszmarach, ale jako sieroty, z dziedzictwem prze\u017cytych przez rodzic\u00f3w koszmar\u00f3w \u2013 z ich i w\u0142asnym krzykiem rozpaczy po nocach w upiornych snach o \u0142apankach do wagon\u00f3w, o selekcjach do kom\u00f3r gazowych, wrzasku \u201eAlleJuden raus!\u201d&#8230; <\/p>\n<p>Oczywi\u015bcie, ci teraz nie s\u0105 temu winni, ale ich ojcowie i dziadkowie zostawili im co\u015b, z czego nie mog\u0105 si\u0119 wy\u0142\u0105czy\u0107, g\u0142osi\u0107 czy pyta\u0107, co z tym maj\u0105 wsp\u00f3lnego i \u017cali\u0107 si\u0119 na w\u0142asne krzywdy. Szczyc\u0105 si\u0119 poprzez pokolenia sw\u0105 kultur\u0105, Bethovenem, Goethem, Schillerem &#8211; mieli te\u017c Hitlera i to wszystko, co si\u0119 z tym wi\u0105\u017ce, co przekre\u015bla tak wiele! To jest im na zawsze wsp\u00f3lne z ow\u0105 przesz\u0142o\u015bci\u0105, ca\u0142ej ludzko\u015bci, zreszt\u0105. Bo stworzyli to ludzie ludziom. <\/p>\n<p>Na szcz\u0119\u015bcie, wielu zdaje sobie z tego spraw\u0119, interesuje si\u0119 z r\u00f3\u017cnych wzgl\u0119d\u00f3w tym, co wtedy by\u0142o, zwiedza miejsca martyrologii i chce wiedzie\u0107. Przekona\u0142am si\u0119 o tym w swych licznych spotkaniach z m\u0142odzie\u017c\u0105 niemieck\u0105, i nie tylko z m\u0142odzie\u017c\u0105. Okazuje si\u0119, \u017ce ksi\u0105\u017cka moja wzbudza w wielu m\u0142odych Niemcach gotowo\u015b\u0107 znalezienia mojego adresu by do mnie napisa\u0107, nawi\u0105za\u0107 kontakt, kt\u00f3rego wynikiem sta\u0142y si\u0119 serdeczne przyja\u017anie z nimi i ich otoczeniem, organizowanie podr\u00f3\u017cy do Niemiec na spotkania w szko\u0142ach. Dzi\u0119ki tej korespodencji sta\u0142am si\u0119 kim\u015b bliskim w ich domach, jak m\u00f3wi\u0105. W tych dniach tak\u017ce dotar\u0142 do mnie taki list od studentki, u kt\u00f3rej rodzic\u00f3w go\u015bci\u0142am w maju podczas objazdu po szko\u0142ach w jej mie\u015bcie i okolicy, zaprzyja\u017ani\u0142am si\u0119 z jej ca\u0142\u0105 rodzin\u0105. Manon jest teraz W Stanach w ramach wymiany m\u0142odzie\u017cy, a zwiedzaj\u0105c Holocaust Muzeum w Washingtonie wys\u0142a\u0142a mi list o swych wra\u017ceniach i tak pisze mi\u0119dzy innymi: \u201ejest to po prostu pi\u0119kne uczucie zna\u0107 Ciebie osobi\u015bcie i wiedzie\u0107, \u017ce ja, je\u015bli nawet w bardzo ma\u0142ym stopniu, sta\u0142am si\u0119 cz\u0119\u015bci\u0105 Twojego \u017cycia wbrew temu, czego dawniej do\u015bwiadczy\u0142a\u015b. Manon ma teraz 20 lat, i jak ju\u017c m\u00f3wi\u0142am,nie ona jedna tak do mnie pisze. Chyba jest w tym nadzieja na przysz\u0142o\u015b\u0107 i jakie\u015b zwyci\u0119ztwo nad tymi, kt\u00f3rzy w swej rasistowskiej, nazistowskiej nienawi\u015bci i wyczyn\u00f3w chcieli mnie zg\u0142adzi\u0107 oraz nad tymi, kt\u00f3rzy by ju\u017c chcieli na wszelkie sposoby wyrzuci\u0107 to wszystko z pami\u0119ci. Wsz\u0119dzie s\u0105 r\u00f3\u017cni ludzi, rozmaite pogl\u0105dy i reakcje. Najwa\u017cniejsze nie uog\u00f3lnia\u0107 niczego.<\/p>\n<p>Wydana ostatnio w Niemczech ksi\u0105\u017cka \u017cydowskiego policjanta z getta Otwocka, Calela Perechodnika wzbudzi\u0142a zainteresowanie daj\u0105cym nam go\u015bcin\u0119 z Goethe Institut w Warszawie. Po rozmowie na ten temat postanowili pojecha\u0107 z nami by zobaczy\u0107 dom Perechodnika w Otwocku. Ale nie wiedzieli\u015bmy dok\u0142adnie, gdzie go znale\u017a\u0107. Pierwsza zapytana przeze mnie kobieta, mieszkanka Otwocka przybra\u0142a niech\u0119tny wyraz twarz i burkn\u0119\u0142a wrogo, \u017ce nie wie nic o czym\u015b takim. Jednak dopytywa\u0142am si\u0119 dalej, mimo oporu zaprzyja\u017anionych pa\u0144 z Niemiec, kt\u00f3re ju\u017c z g\u00f3ry przes\u0105dzi\u0142y szanse na jak\u0105kolwiek uprzejmo\u015b\u0107 Polak\u00f3w wobec pyta\u0144 o \u017cyj\u0105cych tu kiedy\u015b ludzi narodowo\u015bci \u017cydowskiej&#8230; I tak trafi\u0142y\u015bmy na skrzy\u017cowanie ulic, na kt\u00f3rych jeden z drewnianych dom\u00f3w mia\u0142 by\u0107 tym, kt\u00f3rego szukali\u015bmy. Ale kt\u00f3ry?<\/p>\n<p>Wesz\u0142am do sklepu w pobli\u017cu, przedstawi\u0142am si\u0119, \u017ce jestem z Izraela i po przeczytaniu ksi\u0105\u017cki Perechodnika pragn\u0119\u0142abym zobaczy\u0107 jego dom. Zniech\u0119caj\u0105ce s\u0142owa moich niemieckich towarzyszek co do mo\u017cliwo\u015bci  otrzymania przyjaznej odpowiedzi nie podzia\u0142a\u0142y na mnie. Przecie\u017c nie stanie mi si\u0119 nic z\u0142ego tak\u017ce na wypadek opryskliwej reakcji. W\u0142a\u015bciciel sklepu pokaza\u0142 dom i z widocznym wzruszeniem opowiedzia\u0142 histori\u0119 jego dawnych oraz obecnych mieszka\u0144c\u00f3w. Od dzieci\u0144stwa interesuje si\u0119 \u017cywo histori\u0105 dawnych mieszka\u0144c\u00f3w swego miasta, czyta\u0142 i posiada wiele ksi\u0105\u017cek o Holocau\u015bcie. Wspomnia\u0142am o swojej Nadziei, ale mia\u0142 inn\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0119, kt\u00f3rej autorka nosi to samo nazwisko i my\u015bla\u0142, \u017ce to moja&#8230; Jego te\u015bciowa by\u0142a polityczn\u0105 wi\u0119\u017aniark\u0105 na Majdanku. Pobieg\u0142 do mieszkania i przyni\u00f3s\u0142 publikacj\u0119 o obozie na Majdanku, prosz\u0105c o moj\u0105 dedykacj\u0119. Wymienili\u015bmy adresy, po\u017cegnali\u015bmy si\u0119 jak bliscy znajomi. Poczu\u0142am si\u0119 tak bardzo u siebie! Triumfowa\u0142am wobec braku wiary moich towarzyszek&#8230; Przes\u0142a\u0142am potem z wydawnictwa Muzeum Pami\u0119ci w O\u015bwi\u0119cimiu swoje ksi\u0105\u017cki temu mi\u0142emu Panu. Serdeczny, wzruszaj\u0105cy list z podzi\u0119kowaniem i zaproszeniem dotar\u0142 do mnie ju\u017c w domu w Izraelu. I chyba skorzystam z niego w przysz\u0142o\u015bci przy nast\u0119pnej podr\u00f3\u017cy do Polski, kt\u00f3r\u0105 cz\u0119sto odwiedzam w ostatnich latach, przewa\u017cnie oprowadzaj\u0105c grupy m\u0142odzie\u017cy izraelskiej. <\/p>\n<p>Jeszcze jedno niezwyk\u0142e doznanie czeka\u0142o mnie w Warszawie. Od lat prowadz\u0119 korespodencj\u0119 z przyjaci\u00f3\u0142k\u0105, czytelniczk\u0105 moich ksi\u0105\u017cek i t\u0142umaczk\u0105 tomika moich wierszy \u201eSounds of the guilty silence\u201d mieszkaj\u0105c\u0105 w Stanach, z kt\u00f3r\u0105 nigdy nie pozna\u0142y\u015bmy si\u0119 bezpo\u015brednio. Przekazujemy sobie swe doznania, dobre i trudne nowiny o naszych obecnych losach, skontaktowa\u0142y\u015bmy i pozna\u0142y ze sob\u0105 r\u00f3\u017cnych swych znajomych w Polsce i w Izraelu, rozmawia\u0142y\u015bmy przez telefon w Stanach i z Izraela, ale wszystko virtualnie i ju\u017c wydawa\u0142o mi si\u0119, \u017ce nie spotkamy si\u0119 nigdy w \u017cyciu. Tego roku Dziunia, (June) przyjecha\u0142a do swej wieloletniej przyjaci\u00f3\u0142ki w Warszawie w tym samym czasie co my, i tutaj nareszcie wpad\u0142y\u015bmy sobie w obj\u0119cia&#8230; J\u00f3zefina go\u015bci\u0142a Dziuni\u0119 u siebie bardzo troskliwie a tak\u017ce jej przyjaci\u00f3\u0142, ma\u0142\u017ce\u0144stwo z Izraela. Przyj\u0119\u0142a i nas z wielk\u0105 serdeczno\u015bci\u0105 na pi\u0119knie przyrz\u0105dzon\u0105 kolacj\u0119. Ja r\u00f3wnie\u017c nie po raz pierwszy mia\u0142am okazj\u0119 dozna\u0107 go\u015bcinno\u015bci prof. J. kt\u00f3r\u0105 pozna\u0142am dawno przez Dziuni\u0119.<\/p>\n<p>Zrealizowa\u0142o si\u0119 te\u017c bezpo\u015brednie spotkanie z m\u0142odym studentem polskim i jego kole\u017cank\u0105 w parku w Wilanowie po d\u0142ugotrwa\u0142ym kontakcie internetowym, wymianie pogl\u0105d\u00f3w, dyskusjach i przyjaznych, buduj\u0105cych  przekazach virtualnych. <\/p>\n<p>Ostatni\u0105, najd\u0142u\u017csz\u0105 stacj\u0105 w tej podr\u00f3\u017cy by\u0142 O\u015bwi\u0119cim. Mamy tutaj wielu przyjaci\u00f3\u0142 w Muzeum O\u015bwi\u0119cimia oraz w okolicy i zawsze jest  wielk\u0105 rado\u015bci\u0105 znale\u017a\u0107 si\u0119 w ich gronie. Go\u015bci\u0142y nas tym razem przez ca\u0142y pobyt w O\u015bwi\u0119cimiu z nadzwyczajn\u0105 troskliwo\u015bci\u0105 i serdeczno\u015bci\u0105 siostry karmelitanki, od dawna zaprzyja\u017anione z nami. St\u0105d je\u017adzili\u015bmy do znajomych i przyjaci\u00f3\u0142 w Brzeszczach, Katowicach, Krakowie. <\/p>\n<p>W Centrum Dialogu i Modlitwy obok Karmelu w O\u015bwi\u0119cimiu mia\u0142am w ci\u0105gu tygodnia spotkania z grupami m\u0142odzie\u017cy z Niemiec, Francji (tydzie\u0144 w Pary\u017cu od\u015bwie\u017cy\u0142 w pewnym stopniu moj\u0105 znajomo\u015b\u0107 francuskiego i umo\u017cliwi\u0142 kontaktowanie r\u00f3wnie\u017c i w tym j\u0119zyku, co okaza\u0142o si\u0119 niespodziewanym darem) i mieszka\u0144cami O\u015bwi\u0119cimia. Wiele rozm\u00f3w, opowie\u015bci o O\u015bwi\u0119cimiu z Wtedy, kiedy tu by\u0142am wi\u0119\u017aniem \u2013 pyta\u0144, niekiedy zarzut\u00f3w ze strony s\u0142uchaczy obecnych o\u015bwi\u0119cimian,  i w ko\u0144cu zrozumienie, porozumienie, wyrazy uznania, u\u015bciski, poca\u0142unki. Przyjecha\u0142a na jedno takie spotkanie, Magda, nieznana mi, m\u0142oda czytelniczka z matk\u0105 a\u017c z Opola. Obj\u0119\u0142a mnie, przytuli\u0142a mocno do siebie pod koniec i wr\u0119czy\u0142a wspania\u0142y list. Jeden z tych, kt\u00f3re rozja\u015bniaj\u0105 \u017cycie wiar\u0105 w ludzi i nadziej\u0105 na dobro w tym trudnym, brutalnym \u015bwiecie.<\/p>\n<p>Monika, inna m\u0142oda przyjaci\u00f3\u0142ka z Lublina, z kt\u00f3r\u0105 utrzymuj\u0119 od szeregu miesi\u0119cy serdeczny kontakt internetowy, nie by\u0142a nigdy w O\u015bwi\u0119cimiu i postanowi\u0142a skorzysta\u0107 z okazji mojego pobytu tam w okresie wakacji by przej\u015b\u0107 przez ob\u00f3z w\u0142a\u015bnie ze mn\u0105. S\u0142ysza\u0142a ju\u017c kilkakrotnie r\u00f3\u017cne moje wspomnienia stamt\u0105d, zaplanowa\u0142a nawet przed dwoma laty w ramach swej aktywno\u015bci w organizacji m\u0142odzie\u017cy katolickiej symboliczny marsz Drogi Krzy\u017cowej z m\u0142odzie\u017c\u0105 lubelszczyzny wok\u00f3\u0142 obozu na Majdanku, podczas kt\u00f3rego ja czyta\u0142am fragmenty cierpie\u0144 swoich i moich bliskich w tym obozie i w drodze do niego. Wzi\u0119\u0142o udzial w tej przejmuj\u0105cej imprezie oko\u0142o 2000 os\u00f3b, wra\u017cenie by\u0142o wprost niesamowite.<\/p>\n<p>Siostry w Karmelu nie po\u017ca\u0142owa\u0142y miejsca w klasztorze i w sercu tak\u017ce dla Moniki. A Basia, przyjaci\u00f3\u0142ka z wydawnictwa Muzeum w O\u015bwi\u0119cimiu po\u015bwi\u0119ci\u0142a nam ca\u0142\u0105 sobot\u0119 by oprowadzi\u0107 nas po obozie. Do\u0142\u0105czy\u0142y si\u0119 siostry furtianki, siostra Niepokalanka z Walbrzychu goszcz\u0105ca tak\u017ce w Karmelu w zwi\u0105zku z poszukiwaniem materia\u0142\u00f3w do swej pracy doktorskiej, ksi\u0105dz niemiecki i kilka pracownic z Centrum Dialogu i Modlitwy w O\u015bwi\u0119cimiu. Ksi\u0105dz dzia\u0142a od 10 lat w Centrum Dialogu na terenie O\u015bwi\u0119cimia, sam oprowadza tu grupy, ale chcia\u0142 us\u0142ysze\u0107 mnie na \u017cywo w miejscach, gdzie wtedy prze\u017cywa\u0142am to wszystko. Mo\u017ce brzmia\u0142o to inaczej z moich ust w tym miejscu&#8230;<br \/>\n              Na terenie Brzezinki (Birkenau) ja opowiada\u0142am o codziennych zmaganiach o \u017cycie w tym piekle na tle ognia z komin\u00f3w krematoryjnych i tysi\u0119cy Zyd\u00f3w na rampie czekaj\u0105cych na miejsce w komorach gazowach i piecach do spalania, kt\u00f3re ogl\u0105da\u0142am w ci\u0105gu niemal dw\u00f3ch lat ze swojego bloku nr. 27&#8230; Zaprowadzi\u0142am teraz wszystkich do tego bloku, opowiada\u0142am o wegetacji w nim oparta o swoj\u0105 nar\u0119. Panowa\u0142a tu cisza teraz, p\u00f3\u0142mrok, na dworze przed blokiem unosi\u0142a si\u0119 szaro\u015b\u0107 pochmurnego dnia letniego i woko\u0142o chmury wspomnie\u0144, a w kr\u0119gu wok\u00f3\u0142 mnie zamy\u015blone twarze, oczy wpatrzone we mnie przenikliwie z serdeczno\u015bci\u0105 tak\u0105, jakby mnie chcia\u0142y wzi\u0105\u015b\u0107 w ramiona, ratowa\u0107 od grozy tamtych dni, o kt\u00f3rych opowiada\u0142am, b\u0119d\u0105c w nich  zn\u00f3w ca\u0142\u0105 sob\u0105. <\/p>\n<p>Posz\u0142am tam jeszcze z krewnymi si\u00f3str na ich pro\u015bb\u0119 by im r\u00f3wnie\u017c przybli\u017cy\u0107 owe zdarzenia w tym miejscu. Przyjechali akurat w tym czasie w odwiedziny do Karmelu. Pomaga\u0142a nam wci\u0105\u017c niezmordowanie, Irena, rze\u017abiarka z O\u015bwi\u0119cimia, wo\u017c\u0105c wsz\u0119dzie swym autem.<\/p>\n<p>Nasi przyjaciele po\u015bwi\u0119cali nam wiele czasu i uwagi, zabierali nas na r\u00f3\u017cne wycieczki. Zwiedzili\u015bmy dzi\u0119ki nim pi\u0119kne miejscowo\u015bci w Beskidach, nacieszyli\u015bmy oczy wspania\u0142ymi widokami g\u00f3r, jezior. Intensywne rozmowy po drodze i przy stole, wymiana zda\u0144 na rozliczne tematy, wzajemne wyja\u015bnienia poszczeg\u00f3lnych sytuacji z kiedy\u015b i obecnie, zwierzenia \u2013 \u017carty, tak\u017ce z siostrami w klasztorze. <\/p>\n<p>Wspania\u0142y dzie\u0144 sp\u0119dzili\u015bmy z ks. Piotrem z na \u0142\u00f3dce po Zatorze. Niebo bezchmurne, s\u0142o\u0144ce i woda. Spok\u00f3j rajski wprost, oderwanie od wszelkich trosk a woko\u0142o cudowne widoki, ziele\u0144.  Zal, \u017ce czas przelecia\u0142 tak szybko i trzeba si\u0119 by\u0142o po\u017cegna\u0107 z tym ca\u0142ym pi\u0119knem! Tak wiele jednak pozosta\u0142o w sobie.<\/p>\n<p>Ale, jeszcze kilka s\u0142\u00f3w o antysemi\u017amie, o kt\u00f3ry tyle mnie pytano na wywiadach i spotkaniach a ja, ku rozczarowaniu moich rozm\u00f3wc\u00f3w, nie mia\u0142am na to osobistych przyk\u0142ad\u00f3w. Jednak natkn\u0119\u0142am si\u0119 i na takie do\u015bwiadczenia, nie gro\u017ane zreszt\u0105, ale przykre. Nas\u0142uchalam si\u0119 rozmaitych zarzut\u00f3w, jakbym ja by\u0142a adresem czy recept\u0105 na te rozliczne problemy i konflikty. M\u00f3wiono mi, \u017ce Zydzi maj\u0105 bogactwa ca\u0142ego \u015bwiata i rz\u0105dz\u0105 wszystkim&#8230; Ze to oni sprowadzili Hitlera do w\u0142adzy i t\u0119  wojn\u0119&#8230; Ze Polacy cierpieli tak samo w czasie Holocaustu jak Zydzi, gin\u0119li tysi\u0105cami, \u017ceby ratowa\u0107 Zyd\u00f3w a teraz Zydzi okazuj\u0105 niewdzi\u0119czno\u015b\u0107, niezas\u0142u\u017con\u0105 nienawi\u015b\u0107 do Polak\u00f3w, dlaczego?&#8230; O\u015bwi\u0119cim jest polsk\u0105 ziemi\u0105 a Zydzi chc\u0105 tu rz\u0105dzi\u0107&#8230; Rozg\u0142aszaj\u0105 \u015bwiatu, \u017ce to Polacy byli nazistami, ze Shoah zrobili Polacy i \u015bwiat nie wie dzi\u015b wcale, \u017ce to byli Niemcy&#8230;   Te zarzuty-pytania kierowane do mnie w zwi\u0105zku z opowie\u015bci\u0105 moich los\u00f3w i los\u00f3w moich bliskich zg\u0142adzonych w Shoah  wraz z uwagami, \u017ce ja nie by\u0142am w Auschwitz a w Birkenau, bo w Auschwitzu wi\u0119ziono patriot\u00f3w polskich, Zyd\u00f3w za\u015b trzymano w Birkenau-Brzezince&#8230;  Jasne, \u017ce odpowied\u017a na te  wszystkie oskar\u017cenia i \u017cale, to sprawa na wiele godzin a nie na to jedno moje spotkanie w przeje\u017adzie na chwil\u0119 z Izraela, i je\u015bli by tylko chodzi\u0142o o wyja\u015bnienia akurat, a nie o co\u015b innego. By\u0142am \u015bwiadoma tego, ale nie zrazi\u0142am si\u0119 ani nie przestraszy\u0142am. Nosz\u0119 w sobie dostateczn\u0105 ilo\u015b\u0107 osobistych, d\u0142ugoletnich do\u015bwiadcze\u0144 tego, czym jest poj\u0119cie Auschwitz-Birkenau w og\u00f3le i szczeg\u00f3lnie dla mnie, dla moich najbli\u017cszych i mojego narodu w podobie\u0144stwie i odr\u00f3\u017cnieniu, a zw\u0142aszcza w wyodr\u0119bnieniu od innych ofiar tego piek\u0142a na ziemi &#8211; i tak samo d\u017awigam na sobie ci\u0119\u017car wszelkiego kalibru odbudowy \u017cycia po\u015br\u00f3d problem\u00f3w, konflikt\u00f3w i wojen w Izraelu, aby m\u00f3c postawi\u0107 rzeczy na miejscu, da\u0107 ludzk\u0105 odpowied\u017a bez uprzedze\u0144, wylicza\u0144 krzywd, mierzenia cierpie\u0144, kt\u00f3re by niczego nie wyt\u0142umaczy\u0142y, a popsu\u0142y jedynie stosunki i atmosfer\u0119 mi\u0119dzy nami, zwi\u0119ksza\u0142y wrogo\u015b\u0107. Znane mi s\u0105 dostatecznie te wszystkie fakty i wra\u017cliwo\u015bci bym mog\u0142a kr\u00f3tko i dosadnie, przyja\u017anie podzieli\u0107 si\u0119 nimi. Nie ma\u0142o si\u0119 zmaga\u0142am i zmagam z antypolsko\u015bci\u0105 na ka\u017cdym kroku, i napewno nie mniej wycierpia\u0142am od skutk\u00f3w nienawi\u015bci, rasizmu, antysemityzmu, aby mia\u0142o mi zabrakn\u0105\u0107 wyja\u015bnie\u0144. Przyzna\u0142am racj\u0119 tam, gdzie j\u0105 mieli, ale podkresla\u0142am, \u017ce niczego nie wolno generalizowa\u0107, wsz\u0119dzie s\u0105 r\u00f3\u017cni ludzie, partie, pogl\u0105dy. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 mnie popar\u0142a, okaza\u0142a sympati\u0119, zrozumienie. A w ko\u0144cu i ci rozgoryczeni na Zyd\u00f3w przekonali si\u0119. Obejmowali, \u015bciskali mi przyja\u017anie d\u0142o\u0144 w swym wzruszeniu, przepraszali. Dotkn\u0119\u0142a mnie jednak cz\u0119sto\u015b\u0107 takich pyta\u0144-zarzut\u00f3w wobec mojego narodu. Niewiedza dog\u0142\u0119bnie fakt\u00f3w, \u017cale, oskar\u017cenia z r\u00f3\u017cnych powod\u00f3w. I ta nieszcz\u0119sna sytuacja u nas na Bliskim Wschodzie teraz , niewielu ludziom znana we wszelkich szczeg\u00f3\u0142ach. <\/p>\n<p>Wracali\u015bmy na lotnisko do Warszawy ekspresem z Katowic. Nie mieli\u015bmy z Henrykiem miejsc obok siebie. W wagonie siedzieli dwaj Austriacy, starszy i m\u0142ody, kt\u00f3ry te\u017c m\u00f3wi\u0142 po polsku i pom\u00f3g\u0142 nam u\u0142o\u017cy\u0107 baga\u017ce na p\u00f3\u0142kach, jaka\u015b polska kobieta i naprzeciw niej elegancki m\u0119\u017cczyzna, busnessman, Polak. Kobieta czyta\u0142a ksi\u0105\u017ck\u0119 p.t. &quot;Z niesamowitym okrucie\u0144stwem&quot; i odezwa\u0142a si\u0119 tonem agrysywnym, \u017ce mo\u017ce si\u0119 z nami zamieni\u0107 miejscem, ale to jest wagon dla pal\u0105cych, czy mamy zamiar w nim zosta\u0107, bo ona musi pali\u0107. T\u0142umaczy\u0142am, \u017ce jest mi wszystko jedno, m\u00f3j m\u0105\u017c te\u017c pali. Ale ona jako\u015b marudzi\u0142a i nie wiedzia\u0142am, o co jej w\u0142a\u015bciwie chodzi. Mia\u0142am na sobie bluzk\u0119 z kr\u00f3tkimi r\u0119kawami i widoczny by\u0142 m\u00f3j o\u015bwi\u0119cimski numer \u015bwiadcz\u0105cy o moim pochodzeniu. O naszym, zreszt\u0105. Drzwi wagonu by\u0142y otwarte, kobieta zapala\u0142a papierosy jedne po drugich, przechylaj\u0105c si\u0119 wci\u0105\u017c ca\u0142ym cia\u0142em poprzez Henryka by str\u0105ca\u0107 popi\u00f3\u0142 do popielniczki. Po sprawdzeniu bilet\u00f3w konduktor zamkn\u0105\u0142 drzwi przedzia\u0142u i Henryk otworzyl je z powrotem po jego odej\u015bciu. Polski busnessman warkn\u0105\u0142 przez z\u0119by, \u017ce drzwi maj\u0105 by\u0107 zamkni\u0119te a kobieta usmiechn\u0119\u0142a si\u0119 do niego porozumiewawczo, patrz\u0105c na nas drwi\u0105co i wrogo. A pan wykrzykn\u0105\u0142 ze z\u0142o\u015bci\u0105: jak ju\u017c jest klimatyzacja w wagonie to te\u017c nie potrafi\u0105 si\u0119 ni\u0105 pos\u0142ugiwa\u0107. Poczem wyszed\u0142 na chwil\u0119. Mia\u0142am g\u0142ow\u0119 opart\u0105 o \u015bcian\u0119 przy drzwiach, gdy wr\u00f3ci\u0142, zatrzasn\u0105\u0142 tak mocno drzwi, \u017ce o ma\u0142o mi g\u0142owa nie p\u0119k\u0142a. I wtedy wpad\u0142am na pomys\u0142: s. Maria podarowa\u0142a mi ksi\u0105\u017ck\u0119 p.t. &quot;Bo\u017ce Dlaczego&quot;. Wyj\u0119\u0142am j\u0105 i zacz\u0119\u0142am czyta\u0107. Jako\u015b to podziala\u0142o, bo przy wyj\u015bciu z poci\u0105gu Pan powiedzial og\u00f3lne do widzenia a Pani od kryminalnej lektury i papieros\u00f3w powiedzia\u0142a do mnie z uprzejmym u\u015bmiechem &quot;do widzenia pani&quot;&#8230; Na dworcu w Warszawie ju\u017c oczekiwa\u0142 nasz m\u0142ody, wierny przyjaciel warszawski, kt\u00f3ry zawsze towarzyszy nam na lotnisko i pomaga we wszystkim a\u017c do odprawy. Przybieg\u0142 te\u017c nieoczekiwanie prof. Z z Anina, aby si\u0119 z nami po\u017cegna\u0107 lub ewentualnie s\u0142u\u017cy\u0107 pomoc\u0105. Tylko co wr\u00f3ci\u0142 przed kilkoma godzinami z konferencji fizyk\u00f3w zagranic\u0105&#8230; <br \/>\n              I to jest najwa\u017cniejsze, te wspania\u0142e dowody przyja\u017ani i mi\u0142o\u015bci od dawnych i nowych znajomych w Polsce, kt\u00f3rych kr\u0105g, mimo wszystko, si\u0119 wci\u0105\u017c powi\u0119ksza. <\/p>\n<\/p><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>2-08-02 W Pary\u017cu i w Polsce &#8211; lipiec 2002 Trudno wej\u015b\u0107 zn\u00f3w w nasz\u0105 upalnie lepk\u0105 codzienno\u015b\u0107 izraelsk\u0105 &#8211; a zw\u0142aszcza w k\u0142\u0105b strasznych wiadomo\u015bci o coraz nowych ofiarach, pogrzebach i nieko\u0144cz\u0105cych si\u0119, nieludzkich zemstach. B\u00f3l, l\u0119k, wstyd za utrat\u0119 uczu\u0107 ludzkich i coraz wi\u0119ksz\u0105 zatrat\u0119 poczucia moralno\u015bci. Wr\u00f3ci\u0142am w\u0142a\u015bnie ze swej kolejnej podr\u00f3\u017cy do [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":0,"featured_media":0,"parent":3421,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"footnotes":""},"class_list":["post-3461","page","type-page","status-publish","hentry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.dialog.vip\/wp-preview\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/3461","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.dialog.vip\/wp-preview\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.dialog.vip\/wp-preview\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.dialog.vip\/wp-preview\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=3461"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/www.dialog.vip\/wp-preview\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/3461\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3529,"href":"https:\/\/www.dialog.vip\/wp-preview\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/3461\/revisions\/3529"}],"up":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.dialog.vip\/wp-preview\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/3421"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.dialog.vip\/wp-preview\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=3461"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}