{"id":3443,"date":"2026-11-16T04:42:28","date_gmt":"2026-11-16T04:42:28","guid":{"rendered":"https:\/\/p.dialog.vip\/?page_id=3443"},"modified":"2026-11-16T04:42:28","modified_gmt":"2026-11-16T04:42:28","slug":"bez-pozegnania-wspomnienia-monka-sieradzkiego","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/www.dialog.vip\/wp-preview\/archiwum-dialogu-test\/bez-pozegnania-wspomnienia-monka-sieradzkiego\/","title":{"rendered":"Bez po\u017cegnania \u2014 wspomnienia Mo\u0144ka Sieradzkiego"},"content":{"rendered":"<div class=\"dialog-memoir-intro\" style=\"margin:0 0 22px;\">\n<p style=\"margin:0 0 5px;\"><strong>Bez po\u017cegnania<\/strong><\/p>\n<p style=\"margin:0 0 5px;\">Halina Birenbaum<\/p>\n<p style=\"margin:0;\">Wspomnienia Mo\u0144ka Sieradzkiego 1939- 1945<\/p>\n<\/div>\n<p><strong>Pocz\u0105tek wojny<\/strong><\/p>\n<p>Pochodz\u0119\u00a0 z \u0141odzi. Mieszka\u0142em przy ulicy Sr\u00f3dmiejskiej 72 wraz\u00a0 z rodzicani,<br \/>\n        trzema siostrami i bratem. Starsza siostra by\u0142a ju\u017c zam\u0119\u017cna w chwili<br \/>\n        wybuchu wojny i mia\u0142a malutk\u0105 c\u00f3reczk\u0119. Ja mia\u0142em 22 lata i prowadzi\u0142em<br \/>\n        samodzielnie warsztat krawiecki na Zagierskiej 5. M\u0142odszy brat, Szajka,<br \/>\n        pracowa\u0142 razem ze mn\u0105. Ojciec, Szlama Sieradzki by\u0142 r\u00f3wnie\u017c krawcem,<br \/>\n        przyjmowa\u0142 robot\u0119 do domu. Matka, Eta, zajmowa\u0142a si\u0119 gospodarstwem. Ojciec<br \/>\n        mia\u0142 53 lata, matka 47.<\/p>\n<p>W pi\u0105tek 1wrze\u015bnia 1939 r. wybuch\u0142a wojna. Niemcy zaatakowali Polsk\u0119.\u00a0<br \/>\n        By\u0142em tego dnia w swym warsztacie. Nagle zapanowa\u0142o woko\u0142o niesamowite<br \/>\n        napi\u0119cie. Niemcy zacz\u0119li bombardowa\u0107, z dach\u00f3w dom\u00f3w strzelano do samalot\u00f3w<br \/>\n        niemieckich. Mieszkali\u015bmy w pobli\u017cu koszar 28 i 31pulku piechoty. Natychmiast<br \/>\n        zamkn\u0119li\u015bmy warsztat i pobiegli\u015bmy z bratem do domu. Co ma by\u0107, niech<br \/>\n        si\u0119 stanie, ale b\u0119dziemy razem, z rodzin\u0105! Wkr\u00f3tce potem dotar\u0142a do nas<br \/>\n        wie\u015b\u0107 o pierwszych zabitych i rannych. <\/p>\n<p>Syn naszego znajomego krawca, Pruszyckiego, z ulicy Gda\u0144skiej zosta\u0142<br \/>\n        zabity gdy szed\u0142 ul. Anny. Wiadomo\u015b\u0107 ta przej\u0119\u0142a nas groz\u0105. Rzeczywisto\u015b\u0107<br \/>\n        wojny wdziera\u0142a si\u0119 nieub\u0142aganie do naszej \u015bwiadomo\u015bci.<\/p>\n<p>Nazajutrz by\u0142a sobota. Nie pracowa\u0142em tego dnia, wi\u0119c poszed\u0142em do fryzjera.<br \/>\n        Kiedy fryzjer strzyg\u0142 mnie, wszed\u0142 polski oficer. Zapyta\u0142em go, co si\u0119<br \/>\n        dzieje na froncie. Odpowiedzia\u0142 \u017ce zgroza, \u017ce Niemcy napieraj\u0105 z niebywa\u0142\u0105<br \/>\n        si\u0142\u0105 i ca\u0142a jego kompania zosta\u0142a wybita. Chc\u0105c go jako\u015b podnie\u015b\u0107 na<br \/>\n        duchu, powiedzia\u0142em, \u017ce do\u017cyjemy jeszcze dnia, w kt\u00f3rym ujrzymy Berlin<br \/>\n        rozbity. Odrzek\u0142, \u017ce on r\u00f3wnie\u017c tego pragnie. Chcia\u0142em ust\u0105pi\u0107 mu swoje<br \/>\n        miejsce na fotelu fryzjerskim, ale nie zgodzi\u0142 si\u0119. Po ostrzy\u017ceniu, poda\u0142<br \/>\n        mi r\u0119k\u0119 i po\u017cegnali\u015bmy si\u0119. Wr\u00f3ci\u0142em do domu. <\/p>\n<p>Napi\u0119cie wzmaga\u0142o si\u0119. Miasto by\u0142o obl\u0119\u017cone przez wojska niemieckie.<br \/>\n        Moje siostry chodzi\u0142y do kolejki po \u017cywno\u015b\u0107, po chleb. Nam, ch\u0142opcom,<br \/>\n        ojciec kaza\u0142 pozosta\u0107 w domu. W tydzie\u0144 p\u00f3\u017aniej, czyli w nast\u0119pny pi\u0105tek,<br \/>\n        Niemcy zaj\u0119li \u0141\u00f3d\u017a. <\/p>\n<p>W ci\u0105gu dni obl\u0119\u017cenia miasta du\u017co ludzi uciek\u0142o do Warszawy, my\u015bl\u0105c,<br \/>\n        \u017ce w stolicy b\u0119dzie bezpieczniej. Ojciec nie pozwoli\u0142 nam opuszcza\u0107 domu.<br \/>\n        Uwa\u017ca\u0142, \u017ce uciekaj\u0105cy zgin\u0105 z g\u0142odu i pragnienia &#8211; umr\u0105 na drogach&#8230;<br \/>\n        Opiera\u0142 si\u0119 na swych do\u015bwiadczeniach z pierwszej wojny \u015bwiatowej. W wielu<br \/>\n        wypadkach jego wywody okaza\u0142y si\u0119 s\u0142uszne. Niemieccy lotnicy zni\u017cali<br \/>\n        lot, ostrzeliwali pojazdy i ludzi. Moc ludzi gin\u0119\u0142o na drogach.<\/p>\n<p>Niemcy zacz\u0119li \u0142apa\u0107 m\u0119\u017cczyzn do r\u00f3\u017cnych rob\u00f3t. \u0141apali na ulicach, wyci\u0105gali<br \/>\n        z mieszka\u0144, a w p\u00f3\u017aniejszym okresie posy\u0142ali wezwania. Trzeba by\u0142o przenosi\u0107<br \/>\n        dla nich ci\u0119\u017cki sprz\u0119t, meble, sprz\u0105ta\u0107. Do pomocy niemieckim bandytom<br \/>\n        przyszli folksdojcze &#8211; Polacy &#8211; pochodzenia niemieckiego. Bili oni okrutnie<br \/>\n        z\u0142apanych do roboty m\u0119\u017cczyzn. Wieczorami wraca\u0142y ofiary tych zn\u0119ca\u0144 do<br \/>\n        dom\u00f3w, budz\u0105c trwog\u0119 i rozpacz swymi opowiadaniami i wygl\u0105dem.<\/p>\n<p>Ojciec stara\u0142 si\u0119, aby wszystkie sprawy na mie\u015bcie za\u0142atwia\u0142y siostry.<br \/>\n        Ba\u0142 si\u0119 o nas i nie dawa\u0142 nam wychodzi\u0107 na ulic\u0119. Mimo to, z\u0142apali mnie<br \/>\n        jednak, wyci\u0105n\u0119li mnie z domu.. Wzi\u0119li mnie do pracy w koszarach by\u0142ego<br \/>\n        10 pulku artylerii. Zosta\u0142em straszliwie pobity. <\/p>\n<p>Kiedy wr\u00f3ci\u0142em do domu wieczorem, ojciec powiedzia\u0142, \u017cebym uciek\u0142 z<br \/>\n        bratem do Bia\u0142egostoku, na stron\u0119 rosyjsk\u0105. Przekonywa\u0142 nas, \u017ce kobietom<br \/>\n        i ludziom starszym Niemcy nie zagra\u017caj\u0105. Nie on jeden my\u015bla\u0142 w ten spos\u00f3b.<br \/>\n        Wielu \u017cyd\u00f3w z okolicznych miasteczek zjecha\u0142o si\u0119 do \u0141odzi, aby zorientowa\u0107<br \/>\n        si\u0119, co zamierzaj\u0105 robi\u0107 ludzie w du\u017cym mie\u015bcie i ewentualnie ucieka\u0107<br \/>\n        dok\u0105d\u015b wraz z nimi. Dw\u00f3ch moich kuzyn\u00f3w z okolic Kelce-G\u0142owa, bratankowie<br \/>\n        ojca, przyjecha\u0142o wtedy do nas. Z pocz\u0105tku nie mogli\u015bmy si\u0119 zdecydowa\u0107<br \/>\n        na opuszczenie domu i roz\u0142\u0105k\u0119 z rodzin\u0105. Ale w miar\u0119 jak wzmaga\u0142y si\u0119<br \/>\n        prze\u015bladowania i \u0142apanki m\u0119\u017cczyzn, postanowili\u015bmy uciec razem z kuzynami.<\/p>\n<p>Niemcy ustanowili w \u0141odzi Gmin\u0119 \u017cydowsk\u0105. Nakazali \u017cydom naszy\u0107 na zewn\u0119trznej<br \/>\n        stronie odzie\u017cy \u017c\u00f3\u0142t\u0105 \u0142at\u0119 z Gwiazd\u0105 Dawida i napisem &quot;Jude&quot;.<br \/>\n        Odt\u0105d urz\u0119dnicy gminy przysy\u0142a\u0142i rozkazy zg\u0142aszania si\u0119 do tych przymusowych<br \/>\n        rob\u00f3t.<\/p>\n<p>Na pocz\u0105tku grudnia postanowili\u015bmy wyruszy\u0107 w drog\u0119 i przedosta\u0107 si\u0119<br \/>\n        do Bia\u0142egostoku \u017bydom ju\u017c zabroniono wtedy je\u017adzi\u0107 poci\u0105gami. Moja siostra<br \/>\n        Rajzel, kt\u00f3ra wygl\u0105da\u0142a jak aryjka, posz\u0142a z nami na Dworzec Kaliski<br \/>\n        kupi\u0107 bilety. Po\u017cegnali\u015bmy si\u0119 z rodzicami i z siostrami. Ojciec nie<br \/>\n        chcia\u0142 si\u0119 ca\u0142owa\u0107 i \u017cegna\u0107. Powiedzia\u0142, \u017ce gdy on poszed\u0142 na wojn\u0119 w<br \/>\n        1914 roku nie \u017cegna\u0142 si\u0119 z rodzin\u0105 i dlatego wr\u00f3ci\u0142 do domu&#8230; S\u0105dzi\u0142,<br \/>\n        \u017ce teraz jest podobna sytuacja, ten sam los &#8211; i po pewnym czasie zn\u00f3w<br \/>\n        b\u0119dziemy wszyscy razem. Nie mia\u0142 poj\u0119cia jak daleko by\u0142 od prawdy. Nigdy<br \/>\n        ju\u017c nie spotkali\u015bmy si\u0119 ! Nigdy wi\u0119cej nie zobaczyli\u015bmy si\u0119 !\n      <\/p>\n<p><strong>\u00a0<\/strong><\/p>\n<p><strong>Ucieczka na stron\u0119 rosyjsk\u0105<\/strong><\/p>\n<p>Dojechali\u015bmy poci\u0105giem do Warszawy bez wielkich przeszk\u00f3d, ale rozmowy<br \/>\n        w wagonie o \u017bydach przepe\u0142nia\u0142y groz\u0105. Na Dworzec Wschodni dowioz\u0142a nas<br \/>\n        doro\u017cka. I zn\u00f3w poci\u0105giem do Ma\u0142kini, mimo ostrego zakazu podr\u00f3\u017cowania<br \/>\n        i zwi\u0105zanych z tym niebezpiecze\u0144stw.<\/p>\n<p>W Ma\u0142kini w\u0142a\u015bnie obj\u0119\u0142o w\u0142adz\u0119 gestapo. Podobno dot\u0105d rzadzi\u0142o tu wojsko,<br \/>\n        kt\u00f3re obchodzi\u0142o si\u0119 z lud\u017ami mniej okrutnie. Na stacji roi\u0142o si\u0119 od<br \/>\n        esesman\u00f3w i gestapowc\u00f3w. Byli uzbrojeni i trzymali kije w r\u0119kach. Od<br \/>\n        razu napadli na wychodz\u0105cych z poci\u0105gu i gnali ich w stron\u0119 szko\u0142y, gdzie<br \/>\n        mie\u015bci\u0142o si\u0119 gestapo.<\/p>\n<p>Kuzyn m\u00f3j zosta\u0142 uderzony kijem w twarz. Niemiec trafi\u0142 go w nos i w<br \/>\n        oko. Krew la\u0142a si\u0119 z ran, nos by\u0142 wykrzywiony. Kuzyn by\u0142 m\u0142odym, przystojnym<br \/>\n        m\u0119\u017cczyzn\u0105. Z zawodu by\u0142 piekarzem. My\u015bla\u0142, \u017ce urz\u0105dzi si\u0119 po stronie<br \/>\n        rosyjskiej i pojedzie p\u00f3\u017aniej po \u017con\u0119 i dzieci. Po pewnym czasie wr\u00f3ci\u0142<br \/>\n        z bratem do miasteczka Kelce-G\u0142owa, gdzie mia\u0142 piekarni\u0119. Brat jego uda\u0142<br \/>\n        si\u0119 do Zo\u0142oszyna do swojej rodziny. Obaj nie wr\u00f3cili ju\u017c do nas wi\u0119cej.<br \/>\n        Po wojnie dowiedzia\u0142em si\u0119, \u017ce zgin\u0119li wraz z rodzinami. Nikt z moich<br \/>\n        krewnych nie prze\u017cy\u0142, pr\u00f3cz jednego kuzyna, kt\u00f3ry uciek\u0142 z narzeczon\u0105<br \/>\n        na stron\u0119 rosyjsk\u0105.<\/p>\n<p>Esesmani kazali nam rozebra\u0107 si\u0119, odda\u0107 nasz\u0105 odzie\u017c i wszystkie rzeczy.<br \/>\n        Dali nam ubrania odebrane ofiarom z poprzednich poci\u0105g\u00f3w. Szukali w odzie\u017cy<br \/>\n        z\u0142ota i pieni\u0119dzy. M\u00f3j brat mia\u0142 przy sobie pieni\u0105dze, kt\u00f3re zaszy\u0142 pod<br \/>\n        ko\u0142nierzem palta.<\/p>\n<p>Zagnali nas tego dnia do roboty. Po pracy zgonili wszystkich na\u00a0 plac<br \/>\n        \u00a0<br \/>\n        &quot;neutralny&quot; &#8211; po jednej stronie tego placu byli Niemcy, po drugiej &#8211;<br \/>\n        Rosjanie. Rosjanie nikogo nie przepuszczali na swoj\u0105 stron\u0119 &#8211; a wraca\u0107<br \/>\n        na tereny okupowane przez Niemc\u00f3w, nikt nie chcia\u0142.<\/p>\n<p>Tysi\u0105ce ludzi znajdowa\u0142o si\u0119 na placu &quot;neutralnym&quot;. Pozostawali tu d\u0142ugo.<br \/>\n        Umierali, kobiety rodzi\u0142y dzieci &#8211; b\u0142agali Rosjan, \u017ceby wpu\u015bcili ich<br \/>\n        na swoje terytorium. Niemcy nie wtr\u0105cali si\u0119 do tego, co dzia\u0142o si\u0119 na<br \/>\n        placu &quot;neutralnym&quot;.<\/p>\n<p>Nagle zauwa\u017cy\u0142em, \u017ce jaki\u015b m\u0119\u017cczyzna ma na sobie palto mojego brata.<br \/>\n        Mia\u0142em w kieszeni pi\u0119dziesi\u0105t z\u0142otych. Przed wyjazdem kaza\u0142 mi ojciec<br \/>\n        schowa\u0107 je na szpulce pod ni\u0107mi. Przy zmianie odzie\u017cy w Ma\u0142kini trzymalem<br \/>\n        t\u0105 szpulk\u0119 w kieszeni spodni, a spodni mi nie zabrali.<br \/>\n        Zaproponowa\u0142em, aby zamienili si\u0119 paltami. Jego by\u0142o za ma\u0142e, a brata<br \/>\n        za du\u017ce. Powiedzia\u0142em, \u017ce jestem got\u00f3w dop\u0142aci\u0107. Zgodzi\u0142 si\u0119 ch\u0119tnie&#8230;\u00a0 <\/p>\n<p>Uda\u0142o nam si\u0119 przedrze\u0107 noc\u0105 na stron\u0119 rosyjsk\u0105. Oko\u0142o 3000 os\u00f3b zacz\u0119\u0142o<br \/>\n        napiera\u0107 z wszystkich stron placu. Rosjanie nie mogli sobie da\u0107 rady.<br \/>\n        Nie strzelali w tlum. Obaj kuzyni byli z nami. Pop\u0119dzili\u015bmy do stacji<br \/>\n        kolejowej. Rano przybyli\u015bmy na stacj\u0119. Trzyma\u0142a tu wart\u0119 rosyjska stra\u017c<br \/>\n        graniczna. Nie przeklinali, nie wyganiali. Rozdawali ludziom wrz\u0105tek<br \/>\n        do picia: &quot;kipitok&quot;&#8230; Napi\u0119cie zel\u017ca\u0142o. Byli\u015bmy szcz\u0119\u015bliwi,<br \/>\n        \u017ce mamy za sob\u0105 piek\u0142o niemieckie i groz\u0119 placu &quot;neutralnego&quot; &#8211; zi\u0105b,<br \/>\n        deszcz, krzyki i b\u0142agania na otwartej, pe\u0142nej niebezpiecze\u0144stw przestrzeni. <\/p>\n<p>Rosjanie pytali, kto chce jecha\u0107 do Bialegostoku, a kto do\u00a0 Warszawy.<br \/>\n        My poszli\u015bmy z tymi, kt\u00f3rzy mieli odjecha\u0107 do Bia\u0142egostoku. Po chwili<br \/>\n        wpad\u0142o kilkudziesi\u0119ciu konnych stra\u017cnik\u00f3w granicznych. <\/p>\n<p>Wtargn\u0119li w t\u0142um pomi\u0119dzy tych, kt\u00f3rzy jechali do Bia\u0142egostoku, a tych,<br \/>\n        kt\u00f3rzy do Warszawy. Zacz\u0119li zagania\u0107 tych pierwszych z powrotem na plac<br \/>\n        &quot;neutralny&quot;, a tych drugich, kt\u00f3rzy chcieli jecha\u0107 do Warszawy &#8211; do poci\u0105gu<br \/>\n        do Bia\u0142egostoku. S\u0105dzili, \u017ce s\u0105 to spekulanci i nie chcieli przepu\u015bci\u0107<br \/>\n        ich. Ja z bratem zosta\u0142em zn\u00f3w wyparty na ten przekl\u0119ty plac!<\/p>\n<p>Id\u0105c w kierunku placu, zauwa\u017cy\u0142em nagle kuzyn\u00f3w, biegli w stron\u0119\u00a0 jakiego\u015b<br \/>\n        ma\u0142ego domku, w kt\u00f3rym znikn\u0119li. Straci\u0142em ich z oczu i wi\u0119cej\u00a0 niczego<br \/>\n        nie wiedzia\u0142em o nich do ko\u0144ca wojny.<\/p>\n<p>W nocy zn\u00f3w pr\u00f3bowa\u0142em przebiec przez granic\u0119 razem z innymi lud\u017ami.<br \/>\n        Biegli\u015bmy kilka godzin. Zagubi\u0142em w drodze brata.Wci\u0105\u017c widzia\u0142em jakie\u015b<br \/>\n        reflektory. Nie wiedzia\u0142em, gdzie si\u0119 znajduj\u0119. Nad ranem zorientowa\u0142em<br \/>\n        si\u0119, \u017ce jestem na terenie niemieckim. Wtem spotka\u0142em Polaka i Niemca.<br \/>\n        By\u0142o to obok koszar niemieckich. Z\u0142apali mnie na robot\u0119. Wieczorem odprowadzili<br \/>\n        mnie z powrotem na plac &quot;neutralny&quot;. Przy pracy odebrali mi palto i marynark\u0119.<br \/>\n        Zosta\u0142em w samej bieli\u017anie, a by\u0142 to grudzie\u0144 &#8211; mr\u00f3z i \u015bnieg. Na szcz\u0119\u015bcie<br \/>\n        mia\u0142em na sobie kilka koszul. Zadowoleni z mojej pracy &#8211; szy\u0142em dla nich<br \/>\n        i czy\u015bci\u0142em odzie\u017c &#8211; pokazali mi drog\u0119 do stacji Zar\u0119ba-Ko\u015bcielna. <\/p>\n<p>Zapada\u0142a noc, a droga do Zar\u0119by by\u0142a daleka. Nie spa\u0142em kilka nocy.<br \/>\n        Dotar\u0142em do pewnej wioski i zapuka\u0142em do chaty. M\u00f3wili po polsku. Poprosi\u0142em<br \/>\n        o nocleg. Dowiedzia\u0142em si\u0119 od gospodarza, \u017ce znajduj\u0119 sie po stronie<br \/>\n        rosyjskiej. W chacie nie by\u0142o miejsca, spali tam r\u00f3\u017cni ludzie, gdy\u017c domek<br \/>\n        by\u0142 blisko granicy. Gospodarz jednak ulitowa\u0142 si\u0119 nade mn\u0105. Widzia\u0142,<br \/>\n        \u017ce dr\u017c\u0119 z zimna, bez palta i marynarki &#8211; kaza\u0142 mi wej\u015b\u0107 po drabinie do<br \/>\n        stodo\u0142y i tam si\u0119 przespa\u0107. Wpad\u0142em g\u0142ow\u0105 w siano i natychmiast usn\u0105\u0142em,<br \/>\n        tylko nogi zosta\u0142y na zewn\u0105trz. Kiedy obudzi\u0142em si\u0119 by\u0142y skostnia\u0142e z<br \/>\n        zimna. Nazajutrz ruszy\u0142em odrazu w dalsz\u0105 drog\u0119. Nogi mia\u0142em spuchni\u0119te,<br \/>\n        ledwie je wlok\u0142em. Musia\u0142em przej\u015b\u0107 3 km do Zar\u0119by.\u00a0 <\/p>\n<p>Dotar\u0142em tam po kilku godzinach. Poszed\u0142em do b\u00f3\u017anicy, gdzie kierowali<br \/>\n        si\u0119 wszyscy uciekinierzy \u017cydowscy. W b\u00f3\u017anicy ogrza\u0142em si\u0119, zjad\u0142em cokolwiek.<br \/>\n        Na noc kazano mi u\u0142o\u017cy\u0107 si\u0119 na galerii, gdzie zwykle modli\u0142y si\u0119 kobiety.<br \/>\n        Spa\u0142o tam ju\u017c wiele os\u00f3b. Po\u0142o\u017cy\u0142em si\u0119 obok nich i zasn\u0105\u0142em. Wtem zbudzi\u0142em<br \/>\n        si\u0119. Wydawa\u0142o mi si\u0119, \u017ce Niemcy goni\u0105 za mn\u0105. Wpad\u0142em w szok. Zeskoczy\u0142em<br \/>\n        z galerii wprost na wysoki, wielki piec. Jak dzikie, zaszczute zwierz\u0119,<br \/>\n        niczego nie rozpoznawa\u0142em, by\u0142em nieprzytomny. Nad ranem przyszli miejscowi<br \/>\n        \u017cydzi modli\u0107 si\u0119. Nastawali, \u017cebym zlaz\u0142 z pieca. Uspakajali, przekonywali.<br \/>\n        M\u00f3wili mi\u0119dzy sob\u0105 o mnie, \u017ce szkoda ch\u0142opca, chyba jest z dobrego domu,<br \/>\n        bo ma na sobie \u0142adne koszule, ale pomiesza\u0142o mu si\u0119 w g\u0142owie&#8230; <\/p>\n<p>Zlaz\u0142em wreszcie z pieca. Nakarmili mnie, wypytali kim jestem. Zaprowadzili<br \/>\n        mnie do krawca na rynku. Mia\u0142 on moc pracy i ch\u0119tnie przyj\u0105\u0142 mnie do<br \/>\n        siebie. Uszy\u0142em mu palto, z kt\u00f3rego by\u0142 bardzo zadowolony. Jad\u0142em z nim<br \/>\n        i spa\u0142em na stole w warsztacie. <\/p>\n<p>Po tygodniu ruszy\u0142em w dalsz\u0105 drog\u0119. Gospodarz rad by\u0142by zatrzyma\u0107 mnie<br \/>\n        przy sobie, ale ja pragn\u0105\u0142em dosta\u0107 si\u0119 do Bialegostoku i odszuka\u0107 brata.<br \/>\n        Um\u00f3wili\u015bmy si\u0119, \u017ce cokolwiek si\u0119 zdarzy &#8211; spotkamy si\u0119 w Bia\u0142ymstoku.<\/p>\n<p>Za zarobione pieni\u0105dze kupi\u0142em sobie palto na rynku u &quot;Geli&quot;,<br \/>\n        gdzie sprzedawali u\u017cywane rzeczy. Po\u017cegna\u0142em si\u0119 z gospodarzem. Poradzi\u0142<br \/>\n        mi pojecha\u0107 sankami do Czy\u017cewa, do stacji kolejowej. Stamt\u0105d dojecha\u0142em<br \/>\n        ju\u017c bez przeszk\u00f3d do Bia\u0142egostoku. <\/p>\n<p><strong>Pierwsze dni w Bia\u0142ymstoku<\/strong><\/p>\n<p>Ku mojej wielkiej rado\u015bci, jeszcze tego samego dnia odnalaz\u0142em brata.<br \/>\n        Szed\u0142 w\u0142a\u015bnie ulic\u0105 z kuzynem, Chilkiem. Mieszkali w wynaj\u0119tym pokoiku.<br \/>\n        Spali na pod\u0142odze. Ja znalaz\u0142em dla siebie miejsce w b\u00f3\u017anicy na ul. Odeskiej<br \/>\n        8.<\/p>\n<p>Na pocz\u0105tku dostawali\u015bmy jedzenie ze specjalnej kuchni dla uciekinier\u00f3w,\u00a0<br \/>\n        kt\u00f3ra mie\u015bci\u0142a si\u0119 na ul. Brukowej. Prowiant dawali Rosjanie z magazyn\u00f3w<br \/>\n        wojskowych. Po pewnym czasie znalaz\u0142em prac\u0119 u jakiego\u015b biednego krawca.<br \/>\n        Przygarn\u0105\u0142 mnie i Szajk\u0119 do swego jednego pokoju. Prac\u0119 dostarcza\u0142 nam<br \/>\n        Wajnsztejn, znany w mie\u015bcie krawiec. Ja chodzi\u0142em zwykle po robot\u0119 i<br \/>\n        odnosilem gotow\u0105.\u00a0 Zarabiali\u015bmy grosze.<\/p>\n<p>Wci\u0105\u017c nap\u0142ywali nowi uciekinierzy \u017cydowscy. B\u00f3\u017anice by\u0142y przepe\u0142nione<br \/>\n        lud\u017ami szukajacymi ratunku od prze\u015bladowa\u0144 niemieckich. Latem, w lipcu<br \/>\n        zajecha\u0142o do Bia\u0142egostoku moc wojska rosyjskiego i oddzia\u0142y N.K.W.D.<br \/>\n        Mieli spis uciekinier\u00f3w zamieszka\u0142ych w mie\u015bcie. <\/p>\n<p>W nocy zacz\u0119li chodzi\u0107 po domach i fabrykach i wyprowadza\u0107 ludzi. Zebrali<br \/>\n        ich na stacji kolejowej i wywie\u017ali. Nie mieli\u015bmy poj\u0119cia dok\u0105d ich wywo\u017c\u0105<br \/>\n        i dlaczego. Nas nie z\u0142apali. Schowali\u015bmy si\u0119 z bratem na strychu. Po<br \/>\n        pewnym czasie Szajka poszed\u0142 na ul. Odesk\u0105 sprawdzi\u0107, co si\u0119 dzieje z<br \/>\n        naszymi kuzynami. Mieli\u015bmy nadziej\u0119, \u017ce takiego m\u0142odego ch\u0142opca nie zaczepi\u0105.<br \/>\n        Brat mial wtedy szesna\u015bcie lat, a wygl\u0105da\u0142 jeszcze m\u0142odziej. Dowiedzia\u0142<br \/>\n        si\u0119, ze kuzynowie zostali przyj\u0119ci do fabryki Bechera w Bia\u0142ymstoku.<br \/>\n        Po kilku dniach wyszli\u015bmy z kryj\u00f3wki. My\u015bla\u0142em, \u017ce \u0142apanki usta\u0142y i siedzia\u0142em<br \/>\n        w domu u tego krawca. <\/p>\n<p>Zosta\u0142 jednak wydany rozkaz, aby ludzie, kt\u00f3rzy trzymaj\u0105 u siebie uciekinier\u00f3w<br \/>\n        zameldowali o tym na policji. Gospodarz, u kt\u00f3rego krawiec wynajmowa\u0142<br \/>\n        mieszkanie, zameldowa\u0142 o nas w komisarjacie. Nie mieli\u015bmy poj\u0119cia o tym.<br \/>\n        Pewnego dnia zjawi\u0142 si\u0119 milicjant i kaza\u0142 nam p\u00f3j\u015b\u0107 ze sob\u0105 na komisariat.<br \/>\n        Powiedzia\u0142, \u017ceby\u015bmy wzi\u0119li swoje rzeczy.\u00a0 <\/p>\n<p>Pokaza\u0142em na policji pozwolenie na pobyt w okr\u0119gu 100 km od Bia\u0142egostoku.<br \/>\n        Oficer, kt\u00f3ry nas przes\u0142uchiwa\u0142 nie wiedzia\u0142 co z nami pocz\u0105\u0107. W ko\u0144cu<br \/>\n        zdecydowa\u0142, \u017ce mo\u017cemy wr\u00f3ci\u0107 do domu, ale musimy opu\u015bci\u0107 miasto w ci\u0105gu<br \/>\n        24 godzin. Mamy uda\u0107 si\u0119 w kierunku S\u0142onima. <\/p>\n<p>Kiedy byli\u015bmy w komisariacie, zajecha\u0142a nagle doro\u017cka, z kt\u00f3rej wysiad\u0142<br \/>\n        \u017byd z kilkoma walizkami. Prosi\u0142 o wys\u0142anie w g\u0142\u0105b Rosji. M\u00f3wi\u0142, \u017ce tylko<br \/>\n        tam mo\u017cna b\u0119dzie prze\u017cy\u0107 wojn\u0119. S\u0142ucha\u0142em stropiony. Mo\u017ce by\u0142oby bezpieczniej<br \/>\n        p\u00f3j\u015b\u0107 w jego \u015blady? Ale ju\u017c otrzyma\u0142em pozwolenie na pozostanie w tym<br \/>\n        okr\u0119gu, bli\u017cej domu i rodzic\u00f3w&#8230;\u00a0 \u00a0<\/p>\n<p>\u0141udzi\u0142em si\u0119, \u017ce wojna sko\u0144czy si\u0119 szybko i b\u0119dziemy mogli wr\u00f3ci\u0107 do<br \/>\n        rodziny. Nie wiedzia\u0142em jak s\u0142uszne by\u0142o rozumowanie owego nieznajomego<br \/>\n        i jak wiele cierpienia mogli\u015bmy sobie oszcz\u0119dzi\u0107, gdyby\u015bmy poszli jego<br \/>\n        \u015bladem. Namawia\u0142 nas gor\u0105co, ale nie zgodzili\u015bmy si\u0119. Pojechali\u015bmy do<br \/>\n        S\u0142onima.<\/p>\n<p><strong>Do S\u0142onima i z powrotem do Bia\u0142egostoku<\/strong><\/p>\n<p>Siedzieli\u015bmy w sto\u0142\u00f3wce, gdy zauwa\u017cy\u0142em mojego by\u0142ego klienta z \u0141odzi.<br \/>\n        Mieszka\u0142 na naszej ulicy. Pokaza\u0142, \u017ce ma na sobie ubranie, kt\u00f3re uszy\u0142em<br \/>\n        mu przed wojn\u0105. Mieszka\u0142 obecnie na rynku w S\u0142onimie. Powiedzia\u0142, \u017ce<br \/>\n        jest w tym mieszkaniu kom\u00f3rka na poddaszu i je\u017celi chcemy, mo\u017cemy tam<br \/>\n        spa\u0107. Przyj\u0119li\u015bmy ch\u0119tnie t\u0119 propozycj\u0119, gdy\u017c woleli\u015bmy to, ni\u017c pobyt<br \/>\n        w b\u00f3\u017anicy. <\/p>\n<p>Przez wzgl\u0105d na za\u015bwiadczenie z bia\u0142ostockiej milicji otrzymali\u015bmy paszport<br \/>\n        z paragrafem 38, to znaczy z zastrze\u017ceniem. Nie wolno nam by\u0142o opuszcza\u0107<br \/>\n        miasta i znajdowa\u0107 si\u0119 bli\u017cej ni\u017c 100 km od granicy. Rosjanie nie mieli<br \/>\n        do nas zaufania, wsz\u0119dzie szukali niemieckich szpieg\u00f3w.<\/p>\n<p>Pewnego dnia przyjecha\u0142 z Bia\u0142egostoku urz\u0119dnik odpowiedzialny za czyszczenie<br \/>\n        miasta. Potrzebowa\u0142 100 os\u00f3b do pracy, ale uda\u0142o mu si\u0119 zwerbowa\u0107 tylko<br \/>\n        40. Postanowi\u0142em zg\u0142osi\u0107 si\u0119 do tej pracy. Szajka pozosta\u0142 w S\u0142onimie.<br \/>\n        Wola\u0142em Bia\u0142ystok od S\u0142onima.<\/p>\n<p>Dali mi konia z wozem do wywozu \u015bmieci, ale nie potrafi\u0142em prowadzi\u0107.<br \/>\n        Przenie\u015bli mnie do zamiatania ulic. Zarabia\u0142em 210 rubli miesi\u0119cznie.<br \/>\n        By\u0142o to niewiele, ale nadarzy\u0142a mi si\u0119 dodatkowa praca. Mia\u0142em pilnowa\u0107<br \/>\n        noc\u0105 budki z papierosami. Otrzymywa\u0142em za to jeszcze 150 rubli. Wynaj\u0105\u0142em<br \/>\n        k\u0105t do spania u pewnej kobiety.<\/p>\n<p>Jednego wieczoru, gdy pilnowa\u0142em budki, siad\u0142a na \u0142aweczce Hana &quot;Jolczycha&quot; (znana<br \/>\n        prostytutka bia\u0142ostocka) z jakim\u015b pijanym kolejarzem. Kolejarzowi spad\u0142a<br \/>\n        czapka s\u0142u\u017cbowa z g\u0142owy. Po ich odej\u015bciu podnios\u0142em t\u0105 czapk\u0119. Okaza\u0142a<br \/>\n        si\u0119 niezwykle pomocna. Robi\u0142em rzekomo porz\u0105dek w kolejce przy drzwiach,<br \/>\n        a to dawa\u0142o okazj\u0119 dosta\u0107 si\u0119 do sklepu i otrzyma\u0107 trudne do zdobycia<br \/>\n        produkty&#8230;<\/p>\n<p>Brat cz\u0119sto przyje\u017cd\u017ca\u0142 do mnie. Zabiera\u0142 cz\u0105\u015b\u0107 produkt\u00f3w i sprzedawa\u0142<br \/>\n        je na rynku w S\u0142onimie i w b\u00f3\u017anicach. Zarobili\u015bmy troch\u0119 pieni\u0119dzy i<br \/>\n        zacz\u0119li\u015bmy posy\u0142a\u0107 paczki do domu do \u0141odzi. Nie wolno by\u0142o wysy\u0142a\u0107 wi\u0119cej<br \/>\n        ni\u017c jedn\u0105 paczk\u0119 z danego miasta, starali\u015bmy si\u0119 wysy\u0142a\u0107 z Wilna,\u00a0 Baranowicz&#8230;<br \/>\n        Pomaga\u0142o to bardzo rodzinie, pisali nam o tym w listach.<br \/>\n        Po wojnie dowiedzieli\u015bmy si\u0119 od kuzyn\u00f3w, \u017ce ich rodzice mieli do nich<br \/>\n        \u017cal, dlaczego oni nie posy\u0142ali im niczego. Kuzynowie byli zas\u0142ani do<br \/>\n        Archangielska i sami nie mieli tam co je\u015b\u0107. <\/p>\n<p><strong>\u00a0<\/strong><\/p>\n<p><strong>\u00a0<\/strong><\/p>\n<p><strong>Wybuch wojny mi\u0119dzy Niemcami i Rosj\u0105<\/strong><\/p>\n<p>22-ego czerwca 1941 roku siedzia\u0142em przy swojej budce z papierosami.<br \/>\n        Nagle us\u0142ysza\u0142em huk bomby. By\u0142o to nad ranem. Ludzie wybiegli na ulice,<br \/>\n        krzyczeli, \u017ce wybuch\u0142a wojna. Ukaza\u0142o si\u0119 wojsko na ulicach i drogach.<br \/>\n        W pobli\u017cu budki papierosowej znajdowa\u0142a si\u0119\u00a0 piekarnia pana Rydza. Zauwa\u017cy\u0142em,<br \/>\n        \u017ce wynosz\u0105 stamt\u0105d worki m\u0105ki. Poszed\u0142em tam tak\u017ce i wzi\u0105\u0142em na plecy<br \/>\n        worek bia\u0142ej, pszennej m\u0105ki. Zanios\u0142em go do domu i wr\u00f3ci\u0142em na ulic\u0119.<\/p>\n<p>Ludzie biegali do koperatywy i wynosili stamt\u0105d rozmaite produkty. Panowa\u0142<br \/>\n        tu szalony t\u0142ok. Wszed\u0142em do \u015brodka. Nagle zjawili si\u0119 \u017co\u0142nierze.\u00a0 Zacz\u0119li<br \/>\n        strzela\u0107 w t\u0142um. Zabili kilka os\u00f3b. P\u00f3\u017aniej zakopali ich cia\u0142a w pobliskim<br \/>\n        parku. Okr\u0105\u017cyli koperatyw\u0119 i zap\u0119dzili ludzi do jakiego\u015b domu, w kt\u00f3rym<br \/>\n        stacjonowa\u0142o wojsko. Obstawili ca\u0142y dom. Powiedzieli, \u017ce strzelano do<br \/>\n        \u017co\u0142nierzy rosyjskich. Przestraszy\u0142em si\u0119, \u017ce zosta\u0142em aresztowany z przeciwnikami<br \/>\n        rz\u0105du&#8230; W\u015br\u00f3d aresztowanych znajdowa\u0142o si\u0119 tak\u017ce oko\u0142o 20 kobiet, kt\u00f3re<br \/>\n        t\u0142oczy\u0142y si\u0119 przy koperatywie.<\/p>\n<p>Niemcy zbli\u017cali si\u0119 do Bia\u0142egostoku. Wieczorem \u017co\u0142nierze rosyjscy zostawili<br \/>\n        wszystko i uciekli. Ale jeden, mongolczyk, zosta\u0142 na miejscu. Pilnowal<br \/>\n        z karabinem w r\u0119ku. Mie chcia\u0142 odej\u015b\u0107. M\u00f3wi\u0142 -&quot; Sowieci postawili<br \/>\n        mnie tu na posterunku &#8211; Sowieci mnie zdejm\u0105&quot;. Zosta\u0142 zabity przez Niemc\u00f3w&#8230;.<\/p>\n<p>Wr\u00f3oci\u0142em do domu. W\u0142a\u015bciwie powinienem by\u0142 mieszka\u0107 w b\u00f3\u017anicy wraz<br \/>\n        z 15 innymi \u017bydami zwerbowanymi do czyszczenia miasta. Ale kierowca,<br \/>\n        Polak z Lidy zaproponowa\u0142 mi, \u017cebym zamieszka\u0142 u niego. Darzy\u0142 mnie sympati\u0105,<br \/>\n        a fakt, \u017ce jestem krawcem, przyczyni\u0142 si\u0119 do jego go\u015bcinno\u015bci.\u00a0 Mog\u0142em<br \/>\n        umy\u0107 si\u0119 i \u017cy\u0107 wygodniej, ni\u017c w ciasnocie w b\u00f3\u017anicy, w Piaskach. Po pewnym<br \/>\n        czasie przeprowadzi\u0142em si\u0119 do pewnej kobiety, bo jednak nie mog\u0142em zbyt<br \/>\n        d\u0142ugo mieszka\u0107 u tego szofera.\u00a0 <\/p>\n<p>W czasie, gdy Rosjanie ostrzeliwali koperatyw\u0119, moja gospodyni zosta\u0142a<br \/>\n        zabita. Brat\u00a0 \u00a0jej przyjecha\u0142 z Zab\u0142udowa i zabra\u0142 jej dziecko do siebie.<br \/>\n        Pozosta\u0142em w tym domu sam jeden.<\/p>\n<p><strong>Pocz\u0105tek okupacji niemieckiej w Bia\u0142ymstoku<\/strong><\/p>\n<p>Niemcy wkroczyli do miasta. Podpalili b\u00f3\u017anic\u0119 wraz z lud\u017ami. 53 osoby<br \/>\n        spali\u0142y si\u0119 \u017cywcem! Pewnej soboty z\u0142apali 5000 \u017byd\u00f3w i wys\u0142ali w niewiadome.<br \/>\n        Nast\u0119pnej soboty &#8211; 3000 \u017byd\u00f3w. M\u00f3wiono, \u017ce zastrzelili wszystkich w lasach<br \/>\n        za miastem.<\/p>\n<p>Zosta\u0142em z\u0142apany na roboty wraz z kilkoma m\u0119\u017cczyznami. Myli\u015bmy auta,<br \/>\n        sprz\u0105tali\u015bmy, obierali\u015bmy kartofle. Przypadkowo natrafi\u0142em na oficera,<br \/>\n        kt\u00f3ry odnosi\u0142 si\u0119 do mnie nieco lepiej. Dowiedzia\u0142 si\u0119, \u017ce jestem krawcem<br \/>\n        i zacz\u0105\u0142 mi dawa\u0107 codziennie prywatn\u0105 robot\u0119. Oficer nale\u017ca\u0142 do oddzia\u0142u<br \/>\n        zabezpieczenia\u00a0 wojska w rozmaity sprz\u0119t. Wzi\u0105\u0142 w\u0142a\u015bnie stamt\u0105d materia\u0142<br \/>\n        i kaza\u0142 sobie uszy\u0107 garnitur. By\u0142 zadowolony z mojej pracy. Powiedzia\u0142<br \/>\n        do mnie nawet:  &quot;Schneidermeisster, jak ci\u0119 wynagrodzi\u0107 za ten garnitur?&quot;  Odpowiedzia\u0142em,<br \/>\n        \u017ce mam ma\u0142ego brata w S\u0142onimie i pragn\u0119 go przywie\u017a\u0107 do siebie. <\/p>\n<p>Mieli akurat zawie\u017a\u0107 benzyn\u0119 do samolot\u00f3w do Baranowicz. Powiedzia\u0142<br \/>\n        ze \u015bmiechem, \u017ce polec\u0105 stamt\u0105d bombardowa\u0107 Moskw\u0119&#8230; Kaza\u0142 mi przyj\u015b\u0107<br \/>\n        o wp\u00f3\u0142 do pi\u0105tej nad ranem, a zabierze mnie ze soba do Baranowicz i w<br \/>\n        drodze powrotnej przywiezie nas obu do Bia\u0142egostoku. <\/p>\n<p>Nie spa\u0142em przez ca\u0142\u0105 noc z napi\u0119cia. Musia\u0142em przej\u015b\u0107 kilka uliczek,<br \/>\n        a panowa\u0142a godzina policyjna. Jednak przekrad\u0142em si\u0119 mi\u0119dzy domami. Niemiec<br \/>\n        da\u0142 mi kaw\u0119 i kawa\u0142ek chleba. Pojecha\u0142em z nim do S\u0142onima. Mija\u0142em po<br \/>\n        drodze pracuj\u0105cych \u017byd\u00f3w. Bito ich niemi\u0142osiernie. Widzia\u0142em te\u017c moc<br \/>\n        \u017co\u0142nierzy rosyjskich wyprowadzanych przez Niemc\u00f3w z las\u00f3w. Brali ich<br \/>\n        do niewoli. Szli boso pod konwojem, buty mieli wieszone na plecach. Patrzy\u0142em<br \/>\n        na to z przera\u017ceniem, bo przecie\u017c marzy\u0142em o bliskiej kl\u0119sce Niemc\u00f3w<br \/>\n        i o szybkim zak\u0144czeniu wojny!&#8230;<\/p>\n<p>        Niemiec kaza\u0142 mi wysi\u0105\u015b\u0107 w S\u0142onimiu na szosie i wr\u00f3ci\u0107 na to samo miejsce<br \/>\n        za 2-3 godziny. Pobieg\u0142em do naszego dawnego mieszkania na Rynku w dzielnicy<br \/>\n        \u017cydowskiej. M\u0105\u017c gospodyni, szewc, komunista, pope\u0142ni\u0142 samob\u00f3jstwo.<\/p>\n<p>By\u0142em brudny i zakurzony z drogi. Brat s\u0105dzi\u0142, \u017ce uciek\u0142em z jakiego\u015b<br \/>\n        lagru. Natychmiast wszystko mu wyja\u015bni\u0142em, kaza\u0142em mu szybko wzi\u0105\u017a\u0107 rzeczy<br \/>\n        i p\u00f3j\u015b\u0107 ze mn\u0105 na um\u00f3wione miejsce. Szajka pracowal od dw\u00f3ch tygodni<br \/>\n        przy kopaniu kopc\u00f3w na kartofle. Otrzymywa\u0142 za to kilka kartofli i kawa\u0142ek<br \/>\n        chleba. Tego dnia nie wzi\u0119li go akurat do pracy &#8211; nie spodoba\u0142a si\u0119 im<br \/>\n        jego kopaczka&#8230; Kierownik wzi\u0105\u0142 innego na jego miejsce. Gdyby nie ten<br \/>\n        przypadek, nie spotkaliby\u015bmy si\u0119 wiecej nigdy!\u00a0 A Szajka tak si\u0119 przejmowa\u0142,<br \/>\n        \u017ce nie wzi\u0119li go do pracy i nie dostanie swego kawa\u0142ka chleba i kilku<br \/>\n        kartofli! Wieczorem przyjechali\u015bmy razem do Bia\u0142egostoku.<\/p>\n<p><strong>Getto w Bia\u0142ymstoku<\/strong><\/p>\n<p>Niemcy utworzyli getto w Bia\u0142ymstoku. Oficer, dla kt\u00f3rego szy\u0142em, kaza\u0142<br \/>\n        swemu szoferowi przewie\u017a\u0107 nasze rzeczy do pokoju przydzielonego nam przez<br \/>\n        Judenrat (Rada \u017cydowska)w getcie. W pokoju tym zamieszkali razem z nami<br \/>\n        dwaj ch\u0142opcy z Warszawy &#8211; Marek Szelinger, krawiec &#8211; a drugi blacharz,<br \/>\n        Leon Pasternak,\u00a0 z ul. Wolskiej 18.<\/p>\n<p>Jeszcze przed za\u0142o\u017ceniem getta pos\u0142a\u0142 mnie ten oficer z jakim\u015b \u017co\u0142nierzem<br \/>\n        po kilku m\u0119\u017cczyzn do \u0142adowania beczek. Nie mialem prawa sprzeciwia\u0107 si\u0119,<br \/>\n        tym bardziej, \u017ce by\u0142a to dobra plac\u00f3wka, bo nie bili i dawali jedzenie. <\/p>\n<p>Szli\u015bmy miastem w kierunku dzielnicy \u017cydowskiej. Nagle zjawi\u0142 si\u0119 pijany<br \/>\n        oficer niemiecki. Trzyma\u0142 w r\u0119ku rewolwer. Wskaza\u0142 na mnie i zawo\u0142a\u0142<br \/>\n        &#8211;\u00a0 &quot;Jude ! Jude! Musz\u0119 go natychmiast po\u0142o\u017cy\u0107!&quot;\u00a0 &#8211; \u017co\u0142nierz, kt\u00f3ry<br \/>\n        mnie prowadzi\u0142, zdi\u0105\u0142 karabin i wycelowa\u0142 w pijanego oficera. Powiedzia\u0142,<br \/>\n        \u017ce jestem ich krawcem i nie da mnie ruszy\u0107. Oficer zrezygnowa\u0142 z zabicia<br \/>\n        mnie. &#8211; &quot;Musz\u0119 dzi\u015b zastrzeli\u0107 \u017cyda!&quot;- wrzeszcza\u0142. <\/p>\n<p>Od czasu przybycia do getta wi\u0119cej nie pracowa\u0142em na tej plac\u00f3wce. Judenrat<br \/>\n        posy\u0142a\u0142 nakazy zg\u0142oszenia si\u0119 do rozmaitych rob\u00f3t. Fachowcy, tacy jak<br \/>\n        krawcy, szewcy, czy \u015blusarze dostawali lepsz\u0105 prac\u0119 i nieco l\u017cejsze warunki.<\/p>\n<p>Jednego dnia przyszed\u0142 pewien oficer niemiecki odpowiedzialny za budow\u0119<br \/>\n        lotniska. Szuka\u0142 krawc\u00f3w. Natychmiast zg\u0142osi\u0142em si\u0119 wraz z bratem. Niemcy<br \/>\n        zabrali Polakom domy po\u0142o\u017cone przy szosie i tam skoszarowali si\u0119. W tych<br \/>\n        domach pracowali\u015bmy dla in\u017cyniera budowy we trzech: ja, Szajka i Marek<br \/>\n        Szelinger. Cz\u0119\u015b\u0107 Niemc\u00f3w z zespo\u0142u budowlanego chodzi\u0142a w cywilnej odzie\u017cy<br \/>\n        i szy\u0142a sobie u nas ubrania. Mieli\u015bmy specjalne ausweise i\u00a0 ka\u017cdego rana<br \/>\n        wychodzili\u015bmy w grupie robotnik\u00f3w z getta, a wieczorem wracali\u015bmy z powrotem. <\/p>\n<p>Kobiety pracowaly na tej plac\u00f3wce jako sprz\u0105taczki. Prowadzi\u0142 nas do<br \/>\n        roboty &quot;Vorman&quot;, rodzaj kierownika, starszy, krzepki \u017cyd, Mary\u0144ski.<br \/>\n        P\u00f3\u017aniej Niemcy wywie\u017ali go czarnym wozem za miasto wraz z innymi \u017bydami<br \/>\n        i zabili. Musieli przedtem wykopa\u0107 dla siebie d\u00f3\u0142.<\/p>\n<p>Szy\u0142em w\u0142a\u015bnie garnitur dla inzyniera Rytnauera z Austrii, gdy wszed\u0142<br \/>\n        do warsztatu g\u0142\u00f3wny dyrektor budowy lotniska, Bauleiter Fink. Kaza\u0142 mi<br \/>\n        od\u0142o\u017cy\u0107 garnitur Rytnauera i szy\u0107 dla niego. Wtem wszed\u0142 Rytnauer i zauwa\u017cy\u0142,<br \/>\n        \u017ce od\u0142o\u017cy\u0142em na bok jego garnitur. Wzi\u0105\u0142 szczotk\u0119 z grubym kijem i zacz\u0105\u0142<br \/>\n        wali\u0107 mnie po glowe i plecach. Bi\u0142 do krwi. Do dzi\u015b pozosta\u0142y \u015blady na<br \/>\n        ciele. Nie mog\u0142em podnie\u015b\u0107 si\u0119 z miejsca. Koledzy po\u0142o\u017cyli mnie na koc<br \/>\n        i zanie\u015bli do getta.<\/p>\n<p>Nazajutrz poszed\u0142em do Judenratu i pokaza\u0142em swe posiniaczone, poranione<br \/>\n        plecy. Nie mog\u0142em wyj\u015b\u0107 do pracy w takim stanie. W gminie zwolnili mnie<br \/>\n        i brata od zap\u0142aty czynszu, kt\u00f3ry wynosi\u0142 50 marek rocznie od &quot;glowy&quot;&#8230;<\/p>\n<p>Po kilku tygodniach wr\u00f3ci\u0142em na sw\u0105 plac\u00f3wk\u0119. In\u017cynier wyja\u015bni\u0142, \u017ce<br \/>\n        zosta\u0142em pobity, gdy\u017c zobaczy\u0142 sw\u00f3j niedoko\u0144czony garnitur na podlodze<br \/>\n        w kurzu i brudzie&#8230; Musia\u0142em milcze\u0107 i szybko wyko\u0144czyc dla niego robot\u0119.<br \/>\n        Da\u0142 mi potem chleb, porcj\u0119 mas\u0142a i sera. Za pi\u0119kny garnitur!<\/p>\n<p><strong>Akcja listopadowa 1941r.<\/strong><\/p>\n<p>1 listopada 1942 r. rozesz\u0142y si\u0119 pog\u0142oski, \u017ce Niemcy zamierzaj\u0105 zablokowa\u0107<br \/>\n        getto i rozpocz\u0105\u0107 wysiedlenie \u017byd\u00f3w. \u015bci\u0105gali \u017byd\u00f3w z okolic Bialegostoku. <br \/>\n        Ukryli\u015bmy si\u0119 z Markiem Szelingerem w pracowni. Pozostali\u015bmy tu przez<br \/>\n        jedn\u0105 dob\u0119. M\u00f3j brat, kt\u00f3ry by\u0142 zatrudniony na tej plac\u00f3wce jako ogrodnik,<br \/>\n        skry\u0142 si\u0119 w piwnicy, gdzie Niemcy przechowywali kartofle.<\/p>\n<p>Przez okno pracowni widzieli\u015bmy jak Niemcy prowadz\u0105 szos\u0105 kolumny \u017byd\u00f3w\u00a0<br \/>\n        z Zab\u0142udowa i okolic. Na nas nikt nie zwracal uwagi. Nie zajrzeli nawet<br \/>\n        do pracowni, przekonani, \u017ce nie ma tu dzi\u015b nikogo. Wieczorem schowali\u015bmy<br \/>\n        si\u0119 do jakiej\u015b kom\u00f3rki pod sto\u0142ami. Mieli\u015bmy na sobie grube palta, mimo,<br \/>\n        \u017ce nie by\u0142o jeszcze tak zimno.\u00a0 My\u015bleli\u015bmy, \u017ce b\u0119dzie trzeba ucieka\u0107<br \/>\n        do lasu i tam si\u0119 ukry\u0107, dlatego wci\u0105\u017c mieli\u015bmy na sobie ciep\u0142e ubrania.<\/p>\n<p>Le\u017celi\u015bmy w k\u0105cie okryci tymi paltami. O si\u00f3dmej rano przyszli do pracy<br \/>\n        Polacy z Warszawy, z kompanii Kelnera. Byli zatrudnieni na lotnisku.<br \/>\n        Nagle otworzy\u0142y si\u0119 drzwi kom\u00f3rki i jeden powiedzia\u0142, \u017ce s\u0105 tu jakie\u015b<br \/>\n        koce. Pochylili si\u0119 i zacz\u0119li ci\u0105gn\u0105\u0107 z nas te palta, my\u015bl\u0105c, \u017ce to koce.<br \/>\n        Odkryli nas i krzykn\u0119li: &quot;O, \u017bydzi le\u017c\u0105 tu schowani! Dawajcie palta,<br \/>\n        a my nie powiemy o was Niemcom&quot;. Odpowiedzia\u0142em, \u017ce palt nie oddamy,<br \/>\n        bo zmarzniemy bez nich. Jeden z nich pobieg\u0142 do \u017candarmerii polowej,<br \/>\n        kt\u00f3ra<br \/>\n        mie\u015bci\u0142a si\u0119 w pobliskim budynku szkolnym &#8211; a dw\u00f3ch trzyma\u0142o drzwi z<br \/>\n        zewn\u0105trz, \u017ceby\u015bmy nie mogli uciec.<\/p>\n<p>Zacz\u0119li\u015bmy napiera\u0107 i nagle otworzy\u0142y si\u0119 drzwi kom\u00f3rki. Pobiegli\u015bmy<br \/>\n        w stron\u0119 domu in\u017cynier\u00f3w niemieckich, dla kt\u00f3rych szyli\u015bmy garnitury.<br \/>\n        Niemcy zauwa\u017cyli nas, ale nie reagowali. Nie zorientowali si\u0119 z pocz\u0105tku<br \/>\n        co si\u0119 tu dzieje. Wpadli\u015bmy do piwnicy z kartoflami. Szajki nie by\u0142o,<br \/>\n        pracowal w ogrodzie. Niebawem wszed\u0142 do piwnicy oficer z rewolwerem w<br \/>\n        r\u0119ku i sze\u015bciu \u017co\u0142nierzy z \u017candarmerii polowej (specjali\u015bci od \u0142apania<br \/>\n        partyzant\u00f3w w lasach&#8230;). Jechali samochodami. Wej\u015bcie do piwnicy mie\u015bci\u0142o<br \/>\n        si\u0119 pod niskim sklepieniem. Oficer uderzy\u0142 si\u0119 o nie w g\u0142ow\u0119. Widzia\u0142em<br \/>\n        to. <\/p>\n<p>Zamarli\u015bmy ze strachu. \u017candarmi z krzykiem i wycelowanymi karabinami,<br \/>\n        zawlekli nas do budynku \u017candarmerii. S\u0142yszeli\u015bmy jak naradzali si\u0119 mi\u0119dzy<br \/>\n        sob\u0105, co z nami zrobi\u0107. Jeden zawyrokowa\u0142 &#8211; &quot;umlegen&quot;, &quot;po\u0142o\u017cy\u0107&quot;<br \/>\n        ich, czyli zastrzeli\u0107. By\u0142em pewny, \u017ce to ju\u017c nasz koniec. Wtem wszed\u0142<br \/>\n        m\u00f3j brat. Zawo\u0142a\u0142em do niego &#8211; &quot;Po co tu wchodzisz? Maj\u0105 zastrzeli\u0107 nas<br \/>\n        !&quot; &#8211;\u00a0 To niech zabij\u0105 mnie r\u00f3wnie\u017c!&quot;\u00a0 &#8211; krzykn\u0105\u0142. By\u0142o nas<br \/>\n        teraz trzech.<\/p>\n<p>W tym samym budynku, starzy Niemcy z\u00a0 tzw. kluczowej kompanii pilnowali<br \/>\n        rozmaitych plan\u00f3w i dokument\u00f3w mierniczych. Trzymali tu r\u00f3wnie\u017c plany<br \/>\n        miejsc, z kt\u00f3rych\u00a0 zamierzali bombardowa\u0107 pozycje wroga. Bauleiter Fink<br \/>\n        widzial przez okno jak \u017candarmi prowadz\u0105 nas. Wys\u0142a\u0142 odpowiedzialnego<br \/>\n        grupy, w czarnym mundurze, \u017ceby wyt\u0142umaczy\u0142 \u017candarmowi, i\u017c jeste\u015bmy zatrudnieni<br \/>\n        przy materia\u0142ach s\u0142u\u017c\u0105cych do zaciemniania lotniska i dlatego musimy<br \/>\n        pracowa\u0107 dzie\u0144 i w\u00a0 nocy. Nasz pobyt na tym terenie jest legalny i konieczny.<br \/>\n        Getto jest zablokowane i nikt inny nie mo\u017ce przyj\u015b\u0107 do roboty. <\/p>\n<p>Oficer \u017candarmerii kaza\u0142 dw\u00f3m uzbrojonym \u017colnierzom odwie\u017a\u0107 nas\u00a0\u00a0 ci\u0119\u017car\u00f3wk\u0105.<br \/>\n        Nie wierzy\u0142em w\u0142asnym oczom, \u017ce jeste\u015bmy z powrotem w getcie i mo\u017cemy<br \/>\n        p\u00f3j\u015b\u0107 do domu. P\u0119dzili\u015bmy jak na skrzyd\u0142ach.<\/p>\n<p>Getto pozostawa\u0142o zamkni\u0119te. Niemcy wyci\u0105gali narazie tylko \u017byd\u00f3w z<br \/>\n        ma\u0142ych miasteczek, z okolic Bia\u0142egostoku\u00a0 i wywozili ich w nieznanym<br \/>\n        kierunku. (Przewa\u017cnie do Treblinki).<\/p>\n<p><strong>Kontynuacja \u017cycia w Bia\u0142ymstoku<\/strong><\/p>\n<p>Kiedy sko\u0144czy\u0142a si\u0119 akcja wysiedle\u0144cza, przyszedl do getta esesman Lenz<br \/>\n        po ludzi do pracy. Zn\u00f3w zwo\u0142a\u0142 krawc\u00f3w, \u015blusarzy i innych rzemie\u015blnik\u00f3w.<br \/>\n        Ja z bratem te\u017c zg\u0142osi\u0142em si\u0119 do pracy (zg\u0142aszano si\u0119 przy bramie getta<br \/>\n        na ul. Jurowickiej), gdy\u017c praca dawa\u0142a poczucie jakiego\u015b bezpiecze\u0144stwa.<br \/>\n        Zaprowadzili nas na ulic\u0119 Parkow\u0105. Niemcy wyrzucili st\u0105d Polak\u00f3w i zaj\u0119li<br \/>\n        wszystkie mieszkania na tej ulicy. By\u0142 tutaj sk\u0142ad drzewa i zatrudniali<br \/>\n        w nim \u017byd\u00f3w z getta. My szyli\u015bmy ubrania dla Lenza i innych esesman\u00f3w.<\/p>\n<p>Jednego dnia Lenz przyszed\u0142 pijany do warsztatu. Podszed\u0142 do mnie i<br \/>\n        zacz\u0105\u0142 k\u0142u\u0107 mnie ostrzem bagnetu wok\u00f3\u0142 oczu, a potem przystawi\u0142 bagnet<br \/>\n        do nosa i podci\u0105\u0142 mi nos. By\u0142 nieprzytomny, bia\u0142a piana pokrywa\u0142a mu<br \/>\n        usta. Sta\u0142em w bezruchu, zdr\u0119twia\u0142y z przera\u017cenia. C\u00f3\u017c mog\u0142em zrobi\u0107?\u00a0<br \/>\n        Krew la\u0142a mi si\u0119 z rozci\u0119tego nosa. Wreszcie da\u0142 mi spok\u00f3j i odszed\u0142.<\/p>\n<p>Marek Szelinger pracowa\u0142 tu z nami r\u00f3wnie\u017c. Wieczorami wracali\u015bmy razem<br \/>\n        pod konwojem do domu w getcie. Wci\u0105\u017c jeszcze mieszkali\u015bmy tu w czw\u00f3rk\u0119<br \/>\n        &#8211; ja, brat, Marek i Leon Pasternak, blacharz z Wolskiej. Gotowali\u015bmy<br \/>\n        sobie kartofle, kt\u00f3re przynosili\u015bmy z pracy. Niemcy pozwalali nam kupowa\u0107<br \/>\n        kartofle u Polak\u00f3w po drodze. Sprzedawali je w workach. Kupowali\u015bmy u<br \/>\n        nich te\u017c czasami mas\u0142o, s\u0142onin\u0119. Cz\u0119\u015b\u0107 tych produkt\u00f3w szmuglowanych przez<br \/>\n        bram\u0119 do getta, sprzedawali\u015bmy, co pokrywa\u0142o kupno koniecznych nam produkt\u00f3w. <\/p>\n<p>Z getta wynosili\u015bmy odzie\u017c, czapki i rozmaite rzeczy, kt\u00f3re Polacy kupowali<br \/>\n        od nas dla okolicznych wie\u015bniak\u00f3w. Prowadzili\u015bmy z nimi handel wymienny.<br \/>\n        Mieli\u015bmy jeszcze te\u017c m\u0105k\u0119, kt\u00f3r\u0105 wzi\u0105\u0142em z piekarni obok hotelu &quot;Ritz&quot; w<br \/>\n        dniu wybuchu wojny. Utrzymywali\u015bmy si\u0119 w ten spos\u00f3b, wyczekuj\u0105c rych\u0142ego<br \/>\n        ko\u0144ca wojny i kl\u0119ski Niemiec.<\/p>\n<p><strong>Akcja lutowa 1943<\/strong><\/p>\n<p>Na pocz\u0105tku lutego 1942 r. powiedzia\u0142 do mnie Lenz, \u017ce wszyscy \u017bydzi<br \/>\n        musz\u0105 zgin\u0105\u0107, wi\u0119c je\u015bli mam z\u0142oto, czy inne warto\u015bciowe rzeczy, \u017cebym<br \/>\n        mu je odda\u0142&#8230; Zrozumia\u0142em, \u017ce zapowiada si\u0119 zn\u00f3w co\u015b z\u0142ego. Lenz chyba<br \/>\n        dowiedzia\u0142 si\u0119, \u017ce b\u0119dzie zn\u00f3w akcja na \u017byd\u00f3w w Bia\u0142ymstoku.<\/p>\n<p>7 lutego Niemcy zamkn\u0119li getto. M\u00f3wiono, \u017ce wywioz\u0105 20 000 tysi\u0119cy \u017byd\u00f3w,<br \/>\n        gdy\u017c musza zmniejszy\u0107 getto. Akcja rozpocz\u0119\u0142a si\u0119. Zablokowano ulice<br \/>\n        i zacz\u0119to wyprowadza\u0107 ludzi z mieszka\u0144. P\u0119dzono ich do poci\u0105gu poza obr\u0119bem<br \/>\n        getta.<\/p>\n<p>W naszym domu by\u0142a dobra kryj\u00f3wka w piwnicy. Zaplanowa\u0142 j\u0105 mieszkaj\u0105cy<br \/>\n        tu in\u017cynier. Schowali\u015bmy si\u0119 wraz z 50 lokatorami domu przy ulicy Polnej<br \/>\n        18. Wchodzi\u0142o si\u0119 do piwnicy przez ubikacj\u0119 &#8211; schodzi\u0142o w d\u00f3\u0142 po drabinie.<br \/>\n        Wej\u015bcie do piwnicy zosta\u0142o zamurowane i nie mo\u017cna by\u0142o pozna\u0107, \u017ce istnieje<br \/>\n        wog\u00f3le piwnica w tym domu. Zbiegli\u015bmy tam z samego rana. <\/p>\n<p>Jeden cz\u0142owiek musia\u0142 zosta\u0107 na zewn\u0105trz, aby zamkn\u0105\u0107 otw\u00f3r w ubikacji.<br \/>\n        By\u0142y to deski pod\u0142ogi przy muszli\u00a0 klozetowej. Zosta\u0142a urz\u0105dzona dla<br \/>\n        niego doskona\u0142a kryj\u00f3wka na strychu &#8211; na jedn\u0105 osob\u0119. Gdyby zosta\u0142 z\u0142apany,<br \/>\n        nikt nie m\u00f3g\u0142by otworzy\u0107 schronu z zewn\u0105trz i nie mogliby\u015bmy wydosta\u0107<br \/>\n        si\u0119 stamt\u0105d. Powietrze dochodzi\u0142o do nas przez w\u0105skie rury w dachu i<br \/>\n        t\u0119dy te\u017c wychodzi\u0142y wydechy ludzkie.<\/p>\n<p>Siedzieli\u015bmy tutaj w ciemno\u015bci i duchocie. \u015bwieca, kt\u00f3r\u0105 pr\u00f3bowali\u015bmy<br \/>\n        zapali\u0107, gas\u0142a z braku tlenu. Dzieci p\u0142aka\u0142y. Kiedy s\u0142ysza\u0142o si\u0119 odg\u0142os<br \/>\n        krok\u00f3w \u0142apaczy niemieckich, zakrywa\u0142o si\u0119 p\u0142acz\u0105ce dzieci poduszkami<br \/>\n        by przydusi\u0107 ich g\u0142osy, \u017ceby Niemcy nie us\u0142yszeli i nie wykryli nas.<br \/>\n        Panowa\u0142o szalone napi\u0119cie i groza. Jednak nie znale\u017ali nas. Wieczorem<br \/>\n        \u0142apacze poszli sobie. Wyszli\u015bmy na dw\u00f3r, szli\u015bmy ukradkiem po ulicy.<br \/>\n        \u0141apanki trwa\u0142y od 8 rano do 5 po po\u0142udniu. Wsz\u0119dzie le\u017ca\u0142y trupy\u00a0 zastrzelonych<br \/>\n        \u017byd\u00f3w.<\/p>\n<p>Niemcy og\u0142osili, \u017ce kto wyda gdzie ludzie schowali si\u0119, nie zostanie<br \/>\n        wywieziony. Jaki\u015b starzec wskaza\u0142 schron na strychu. Wyprowadzili wszystkich<br \/>\n        ze wskazanej przez starca kryj\u00f3wki do bramy getta, a jego zabili na miejscu.<\/p>\n<p>Nazajutrz zn\u00f3w zbiegli\u015bmy do schronu. Ale ludzie nie dali wej\u015b\u0107 dwojgu<br \/>\n        p\u0142acz\u0105cym dzieciom. Powiedzieli, \u017ce musz\u0105 zosta\u0107 w mieszkaniu, inaczej<br \/>\n        zgin\u0105 przez nie wszyscy. Rodzice zostawili je w mieszkaniu a sami ukryli<br \/>\n        si\u0119 razem z nami&#8230; Niemcy przetrz\u0105sn\u0119li wszystko, ale okaza\u0142o si\u0119, \u017ce<br \/>\n        dzieci nie wzi\u0119li. Wieczorem znaleziono je w ko\u0142yskach zdrowe i ca\u0142e.<\/p>\n<p>Nie chcia\u0142em wi\u0119cej ukrywa\u0107 si\u0119 w tym schronie. Mia\u0142em przeczucie, \u017ce<br \/>\n        to \u017ale si\u0119 sko\u0144czy. Pragn\u0105\u0142em wydosta\u0107 si\u0119 z getta na aryjsk\u0105 stron\u0119.<br \/>\n        Zna\u0142em dobrze pobliski dom na ulicy Przejazd 3. Wieczorem po nast\u0119pnym<br \/>\n        dniu akcji, postanowili\u015bmy w pi\u0105tk\u0119 wydosta\u0107 si\u0119 z getta.<\/p>\n<p>Powoli zacz\u0119li\u015bmy przekrada\u0107 si\u0119 przez drewniany p\u0142ot. \u017candarm trzymaj\u0105cy<br \/>\n        wart\u0119 akurat si\u0119 oddali\u0142. Jeden po drugim biegli\u015bmy do domu na ul. Przejazd<br \/>\n        3. Leon siedzia\u0142 na p\u0142ocie i wci\u0105ga\u0142 nas do g\u00f3ry, a stamt\u0105d zeskakiwali\u015bmy<br \/>\n        po cichu, pe\u0142ni strachu. Gdyby \u017candarm nas zauwa\u017cy\u0142,\u00a0 zastrzeli\u0142by jak<br \/>\n        ps\u00f3w. Weszli\u015bmy do jakiego\u015b pustego mieszkania. Kilka desek pod\u0142ogi by\u0142o<br \/>\n        wyj\u0119te. Dom ten nale\u017ca\u0142 przedtem do getta i widocznie \u017bydzi zacz\u0119li tu<br \/>\n        urz\u0105dza\u0107 kryj\u00f3wk\u0119. Wcisn\u0119li\u015bmy si\u0119 w ten otw\u00f3r. Le\u017celi\u015bmy tam 48 godzin.<br \/>\n        W ci\u0105gu ca\u0142ego czasu nie zmru\u017cy\u0142em oka. Czuwa\u0142em nad wszystkimi. Nagle<br \/>\n        us\u0142ysza\u0142em tupot bucior\u00f3w. Zbudzi\u0142em ch\u0142opak\u00f3w aby przestali chrapa\u0107. <\/p>\n<p>Wszed\u0142 \u017co\u0142nierz niemiecki. Po\u0142o\u017cy\u0142 karabin na pod\u0142odze\u00a0 nade mn\u0105 i zapali\u0142<br \/>\n        papierosa. W schronie nikt ju\u017c nie spa\u0142. Spodziewali\u015bmy si\u0119 najgorszego!<br \/>\n        Niemiec niczego nie szuka\u0142, wypali\u0142 papierosa, wzi\u0105\u0142 karabin i wyszed\u0142.<br \/>\n        Mieszkanie sta\u0142o otworem, nie by\u0142o tu nawet drzwi.<\/p>\n<p>Le\u017celismy samotni i odci\u0119ci od ludzi. Ci\u0105\u017cy\u0142o to bardzo. Postanowili\u015bmy<br \/>\n        wr\u00f3ci\u0107 do getta i sprawdzi\u0107, co tam si\u0119 dzieje. Zn\u00f3w przekradli\u015bmy si\u0119\u00a0<br \/>\n        przez ten p\u0142ot. Leon wskoczy\u0142 pierwszy i jak przedtem wci\u0105ga\u0142 nas na<br \/>\n        drug\u0105 stron\u0119. Ja by\u0142em zwykle ostatni. Chcia\u0142em si\u0119 upewni\u0107, \u017ce brat<br \/>\n        i koledzy przeszli w porz\u0105dku. Wr\u00f3cili\u015bmy do mieszkania na Poln\u0105 18.<br \/>\n        Kryj\u00f3wki pod ubikacj\u0105 nie wykryto, mogli\u015bmy tam spokojnie przetrwa\u0107&#8230;<br \/>\n        Ale kto m\u00f3g\u0142 wtedy przewidzie\u0107 cokolwiek?<\/p>\n<p>Poszli\u015bmy do Judenratu dowiedzie\u0107 si\u0119 jaka jest sytuacja. Po drodze<br \/>\n        widzieli\u015bmy powieszonego cz\u0142owieka. Ludzie opowiedzieli nam, \u017ce pochodzi\u0142<br \/>\n        ze S\u0142onima, nazywa\u0142 si\u0119 Melamed. Jego rodzic\u00f3w zabito a on uciek\u0142 do<br \/>\n        Bia\u0142egostoku. Nie chcia\u0142 si\u0119 schowa\u0107 w czasie akcji. Kiedy wesz\u0142o do<br \/>\n        mieszkania dw\u00f3ch eseman\u00f3w i krzykn\u0119li &#8211; &quot;Jude!&quot; &#8211; obla\u0142 jednego z nich<br \/>\n        kwasem solnym. <\/p>\n<p>O\u015blepiony esesman strzeli\u0142 i trafi\u0142 w swego koleg\u0119. Melamed uciek\u0142.<br \/>\n        Niemcy og\u0142osili, \u017ce wymorduj\u0105 ca\u0142e getto wraz z Judenratem, je\u015bli nie<br \/>\n        dostarcz\u0105 winnego. Markus, komendant \u017cydowskiej policji i Efraim Barasz,<br \/>\n        prezes Judenratu byli odpowiedzialni za odnalezienie go. Melamed jednak<br \/>\n        zg\u0142osi\u0142 si\u0119 sam. Niemcy ustawili przy gminie szubienic\u0119 i powiesili go.<\/p>\n<p>Dowiedzieli\u015bmy si\u0119, \u017ce \u017bydzi pracuj\u0105cy dla SD i SS maj\u0105 przyj\u015b\u0107 z rodzinami<br \/>\n        do budynku Judenratu i przeczeka\u0107 tam akcj\u0119. Wzi\u0105\u0142em ze sob\u0105 s\u0105siadk\u0119,<br \/>\n        pani\u0105 Szpitaln\u0105 i powiedzia\u0142em, \u017ce to moja matka i siostra. \u017bo\u0142nierz<br \/>\n        niemiecki pilnowa\u0142, \u017ceby\u015bmy nie zostali z\u0142apani i wywiezieni. Byli\u015bmy<br \/>\n        potrzebni Niemcom. W getcie \u0142apano tysi\u0105ce\u00a0 ludzi i prowadzono do poci\u0105g\u00f3w.<br \/>\n        Niekt\u00f3rzy \u017bydzi poszli do szpitala, my\u015bl\u0105c, \u017ce tam si\u0119 uratuj\u0105. Ale okaza\u0142o<br \/>\n        si\u0119 niebawem, \u017ce Niemcy wyprowadzili wszystkich ze szpitala na cmentarz<br \/>\n        na \u017cabiej i tam ich rozstrzelali.<\/p>\n<p>Widzia\u0142em przez okno jak ich prowadzili. Zauwa\u017cy\u0142em w\u015br\u00f3d nich Berenhejma,<br \/>\n        W\u0142a\u015bciciela du\u017cej restauracji w \u0141odzi. Berenhejm mia\u0142 r\u00f3wnie\u017c w Bia\u0142ymstoku<br \/>\n        ma\u0142\u0105 restauracj\u0119. Jadali u niego Niemcy i policja. Schowa\u0142 si\u0119 w szpitalu<br \/>\n        w\u015br\u00f3d chorych i zosta\u0142 wyprowadzony wraz z nimi. Polowanie na \u017byd\u00f3w trwa\u0142o<br \/>\n        ca\u0142y tydzie\u0144. Potem wr\u00f3cili\u015bmy do pracy na plac\u00f3wk\u0119 poza gettem. Rudy<br \/>\n        Lenz chwali\u0142 si\u0119 przede mn\u0105, \u017ce zastrzeli\u0142 w\u0142asnor\u0119cznie 2000 \u017byd\u00f3w w<br \/>\n        getcie. Na ulicach le\u017ca\u0142y trupy. Niemcy strzelali do kalek, dzieci&#8230;<br \/>\n        Po akcji kazali \u017bydom uprz\u0105ta\u0107 ulic\u0119 i pochowa\u0107 zabitych.<\/p>\n<p>W sk\u0142adzie drzewa pracowa\u0142 pewien dobry, delikatny ch\u0142opak. Jednego<br \/>\n        dnia zachorowa\u0142 i nie przyszed\u0142 do roboty. Nazajutrz Lenz kaza\u0142 mu zdj\u0105\u0107<br \/>\n        spodnie, a drugiemu \u017bydowi bi\u0107 go. &#8211; &quot;Dziesi\u0119\u0107 bat\u00f3w na go\u0142y ty\u0142ek, mocno,<br \/>\n        inaczej sam oberwiesz! &#8211; By\u0142o to z samego rana. M\u0119\u017cczy\u017ani i kobiety,<br \/>\n        kt\u00f3rzy tam pracowali, patrzyli i p\u0142akali.<\/p>\n<p><strong>\u00a0<\/strong><\/p>\n<p><strong>Likwidacja getta Bia\u0142egostoku, sierpie\u0144 1943<br \/>\n          r.<\/strong><\/p>\n<p>Wci\u0105\u017c si\u0119 zastanawia\u0142em, gdzie by si\u0119 ukry\u0107, \u017ceby m\u00f3c przetrwa\u0107 do ko\u0144ca<br \/>\n        wojny. My\u015bla\u0142em o strychu obok naszej pracowni. Ale co z \u017cywno\u015bci\u0105? Gdzie<br \/>\n        j\u0105 we\u017amiemy? Polka, kt\u00f3ra pracowa\u0142a u Niemc\u00f3w jako gospodyni, chcia\u0142a<br \/>\n        mnie schowa\u0107 u siebie w piwnicy &#8211; ale tylko mnie jednego. Nie zgodzi\u0142em<br \/>\n        si\u0119, bo nie chcia\u0142em rozstawa\u0107 si\u0119 z bratem.<\/p>\n<p>Marek Szelinger i Leon Pasternak skontaktowali si\u0119 z grup\u0105, kt\u00f3ra uciek\u0142a<br \/>\n        do lasu. Wykradli karabiny, kt\u00f3re le\u017ca\u0142y w skrzyniach. Ja nie chcia\u0142em<br \/>\n        i\u015b\u0107 do lasu, ba\u0142em si\u0119. Szajka skar\u017cy\u0142 si\u0119, \u017ce ma s\u0142abe nogi, ledwo mo\u017ce<br \/>\n        chodzi\u0107 do pracy. M\u00f3wi\u0142, \u017ce co ma by\u0107 z wszystkimi \u017bydami w getcie &#8211;<br \/>\n        niech b\u0119dzie z nami. Koledzy starali si\u0119 przekona\u0107 nas, \u017ce ucieczka do<br \/>\n        lasu, to jedyna szansa na \u017cycie. Maj\u0105 kryj\u00f3wki i bro\u0144, jest ich ca\u0142a<br \/>\n        grupa. Leon by\u0142 przewodnikiem grupy. <\/p>\n<p>Pewnego dnia przewozili bro\u0144 do lasu, by\u0142o ich trzech czy czterech na<br \/>\n        \u0142\u00f3dce. \u0141\u00f3dka wywr\u00f3ci\u0142a si\u0119, Marek mia\u0142 na sobie grube palto i karabin.<br \/>\n        Uton\u0105\u0142. Zawiadomi\u0142a nas o tym z p\u0142aczem jego dziewczyna.<\/p>\n<p>Pozosta\u0142em z bratem w getcie. Pracowali\u015bmy na naszej plac\u00f3wce do niedzieli <br \/>\n        15 sierpnia 1943 r. O jedenastej w nocy us\u0142ysza\u0142em d\u017awi\u0119ki orkiestry.<br \/>\n          Nie wiedzia\u0142em co to mo\u017ce oznacza\u0107? Niemcy maszerowali wok\u00f3\u0142 getta<br \/>\n          i przy d\u017awi\u0119ki orkiestry obstawiali je wojskiem ze wszystkich stron.<br \/>\n          Pobiegli\u015bmy do dziewcz\u0105t, z kt\u00f3rymi zaprzyja\u017anili\u015bmy si\u0119 w getcie.<br \/>\n          Pomagali\u015bmy im troch\u0119, przynosz\u0105c \u017cywno\u015b\u0107 z plac\u00f3wki. Wszystkim by\u0142y<br \/>\n          wiadome ostatnie wydarzenia. Powiedzia\u0142y, \u017ce to ju\u017c nasz koniec!<\/p>\n<p>Poszli\u015bmy do gminy. Ludzi, kt\u00f3rzy pracowali dla SS i SD nadal trzymano<br \/>\n        osobno. Innych wygnano na pole w Zielonkach, poza getto. Nagle us\u0142yszeli\u015bmy<br \/>\n        strzelanin\u0119. Jaka\u015b organizacja m\u0142odzie\u017cowa od strony ul. Jurowickiej<br \/>\n        &#8211; otworzy\u0142a ogie\u0144 w stron\u0119 Niemc\u00f3w. By\u0107 mo\u017ce Leon Pasternak by\u0142 w\u015br\u00f3d<br \/>\n        nich. Esesmani wycofali si\u0119 z tej dzielnicy i pos\u0142ali czo\u0142gi w kierunku<br \/>\n        strzelaj\u0105cych. Podpalili wszystkie domy, z kt\u00f3rych \u017bydzi strzelali.<\/p>\n<p>W poniedzia\u0142ek 16 sierpnia 1943 r. wyprowadzili nas, wraz z pracownikami<br \/>\n        gminy, \u017cydowsk\u0105 policj\u0105 oraz stra\u017c\u0105 ogniow\u0105 getta, na pole w Zielonkach.<br \/>\n        Znajdowali si\u0119 tam niemal wszyscy \u017bydzi z getta &#8211; oko\u0142o 75 000 os\u00f3b!<br \/>\n        Wok\u00f3\u0142 tego pola by\u0142 pier\u015bcie\u0144 esesman\u00f3w, wewn\u0105trz kr\u0105g Ukrai\u0144c\u00f3w. Jedni<br \/>\n        i drudzy nosili czapki z trupi\u0105 czaszk\u0105. Wci\u0105\u017c szukali u nas zegark\u00f3w,<br \/>\n        bi\u017cuterii. Bili po g\u0142owach kolbami karabin\u00f3w, popychali na drug\u0105 stron\u0119<br \/>\n        pola. Ludzie rozdeptywali si\u0119 na \u015bmier\u0107, gubili dzieci. Kto upad\u0142, zosta\u0142<br \/>\n        rozdeptany.<\/p>\n<p>Jednego dnia Niemcy za\u017c\u0105dali10 000 dzieci w wieku od pi\u0119ciu do dziesi\u0119ciu<br \/>\n        lat. Powiedzieli, \u017ce po\u015bl\u0105 je na nauk\u0119. Ukrai\u0144cy wyrywali matkom dzieci.<br \/>\n        Wywie\u017ali je na stracenie. Jeden ze \u015blusarzy na naszej plac\u00f3wce mia\u0142 dziesi\u0119cioletniego<br \/>\n        synka. Opowiedzia\u0142 mi o wszystkim co si\u0119 tam dzia\u0142o!<\/p>\n<p>Ukrai\u0144cy przeszukiwali porzucone tobo\u0142ki i paczki. Panowa\u0142 szalony upa\u0142<br \/>\n        a nie by\u0142o wody do picia. Widzia\u0142em, jak Niemiec zastrzeli\u0142 biegn\u0105c\u0105<br \/>\n        w op\u0119taniu kobiet\u0119. By\u0142a na wp\u00f3\u0142 przytomna, w szoku. W czwartek stra\u017cnicy<br \/>\n        przywie\u017ali wod\u0119 w beczkach. M\u00f3j brat powiedzia\u0142, \u017ce gdyby dali mu napi\u0107<br \/>\n        si\u0119 wody, zgodzi\u0142by si\u0119, \u017ceby go potem zastrzelono&#8230;<\/p>\n<p>Nagle zajecha\u0142o na pole jakie\u015b auto niemieckie i us\u0142yszeli\u015bmy wo\u0142anie<br \/>\n        przez g\u0142o\u015bniki, \u017ce pracownicy SS i SD maj\u0105 wyst\u0105pi\u0107 naprz\u00f3d. Wywo\u0142ywali<br \/>\n        nazwiska. Moje by\u0142o pierwsze. By\u0142em majstrem krawieckim. Na li\u015bcie by\u0142o<br \/>\n        pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu robotnik\u00f3w. Drgn\u0105\u0142em na d\u017awi\u0119k swego nazwiska. Jaka\u015b kobieta<br \/>\n        stoj\u0105ca obok mnie powiedzia\u0142a, \u017ce z pewno\u015bci\u0105 prze\u017cyj\u0119 wojn\u0119 i musz\u0119<br \/>\n        opowiedzie\u0107 \u015bwiatu co tutaj widzia\u0142em! Nie wierzy\u0142em w tak\u0105 mo\u017cliwo\u015b\u0107.<\/p>\n<p>Szed\u0142em z bratem i krawcem Wajnsztejnem w stron\u0119 auta. Wajnsztajn jednak<br \/>\n        cofn\u0105\u0142 si\u0119, nie chcia\u0142 roz\u0142\u0105czy\u0107 si\u0119 z rodzin\u0105. Na jego miejsce wsun\u0105\u0142<br \/>\n        si\u0119 kto\u015b, kto nosi\u0142 to samo nazwisko&#8230; Pracowa\u0142 w stra\u017cy po\u017carnej w<br \/>\n        getcie, ale umia\u0142 troch\u0119 szy\u0107 (by\u0142 synem krawca) i postanowi\u0142 skorzysta\u0107<br \/>\n        z szansy ratunku. Niemcy zgromadzili oko\u0142o 100 pracownik\u00f3w z r\u00f3\u017cnych<br \/>\n        plac\u00f3wek, ustawiono beczki z wod\u0105 i pozwolono nam pi\u0107. M\u00f3j brat by\u0142 szcz\u0119\u015bliwy!<\/p>\n<p>W czwartek 9 sierpnia, za\u0142adowali nas na ci\u0119\u017car\u00f3wki i zawie\u017ali do wi\u0119zienia<br \/>\n        przy szosie baranowickiej. By\u0142em szcz\u0119\u015bliwy, \u017ce nie znajduj\u0119 si\u0119 na tym<br \/>\n        okropnym polu w Zielonce. Dostali\u015bmy troch\u0119 jedzenia! Nazajutrz zacz\u0119li\u015bmy<br \/>\n        pracowa\u0107. Szy\u0142em odzie\u017c dla \u017cony i rodziny Rotha, komendanta wi\u0119zienia.<br \/>\n        Innych m\u0119\u017cczyzn wzi\u0119li do wykopywania trup\u00f3w ze wsp\u00f3lnych grob\u00f3w i spalania<br \/>\n        ich. W ten spos\u00f3b zacierali \u015blady swych zbrodni. Jeden m\u0119\u017cczyzna z tej<br \/>\n        grupy uciek\u0142 do lasu, ale wkr\u00f3tce wr\u00f3ci\u0142 do nas. Zapyta\u0142em go, dlaczego<br \/>\n        to zrobi\u0142? Odpowiedzia\u0142, \u017ce nie m\u00f3g\u0142 znie\u015b\u0107 samotno\u015bci w lesie.<\/p>\n<p>Niemcy rozkazali robotnikom \u017cydowskim (by\u0142o ich 80) wykopa\u0107 do\u0142y w lesie.<br \/>\n        Po wykonaniu roboty, zacz\u0119li strzela\u0107 do nich. Zabili 79. Jeden uciek\u0142.<br \/>\n        By\u0142 to w\u0142a\u015bnie ten, kt\u00f3ry powr\u00f3ci\u0142 dobrowolnie do wi\u0119zienia. Opowiedzia\u0142<br \/>\n        mi o tym wszystkim ju\u017c po wojnie, gdy spotkali\u015bmy si\u0119 w \u0141odzi.<\/p>\n<p>Kiedy wybrali tych 80 m\u0142odych ludzi, do pracy za miastem, chcia\u0142em do\u0142\u0105czy\u0107<br \/>\n        si\u0119 do nich. Widzia\u0142em, \u017ce w wi\u0119zieniu pozostaj\u0105 tylko starsi i ba\u0142em<br \/>\n        si\u0119, \u017ce nas zabij\u0105. Co tydzie\u0144 przyje\u017cd\u017ca\u0142 czarny w\u00f3z, zabiera\u0142 kobiety<br \/>\n        i ludzi starszych. Wywozili ich i zabijali a potem zakopywali w do\u0142ach,<br \/>\n        w lasach.<\/p>\n<p>Roth nie da\u0142 mnie i bratu do\u0142\u0105czy\u0107 si\u0119 do tej grupy. dwukrotnie wyci\u0105gn\u0105\u0142<br \/>\n        mnie stamt\u0105d i wepchn\u0105\u0142 do starszych. Widocznie wiedzia\u0142, \u017ce maj\u0105 ich<br \/>\n        rozstrzela\u0107. Pracowali\u015bmy dla Rotha przez kilka miesi\u0119cy, moje szycie<br \/>\n        podoba\u0142o mu si\u0119 i by\u0142o mu potrzebne. Tutaj r\u00f3wnie\u017c by\u0142em majstrem krawieckim.<br \/>\n        Mog\u0142em bra\u0107 do pomocy kogo chcia\u0142em.<\/p>\n<p>W celach panowa\u0142a ogromna ciasnota. Wci\u0105\u017c \u0142apali i sprowadzali do wi\u0119zienia<br \/>\n        ludzi ukrywaj\u0105cych si\u0119 w getcie. Kobiety, m\u0119\u017cczy\u017ani, dzieci. Wywozili<br \/>\n        ich potem tym czarnym wozem. Prosi\u0142em Rotha, \u017ceby da\u0142 im jeszcze jedn\u0105<br \/>\n        cel\u0119. Nie b\u0119d\u0105 tak st\u0142oczeni, b\u0119d\u0105 mogli spa\u0107. Z powodu t\u0142oku, mogli<br \/>\n        tylko sta\u0107! W\u0142a\u015bnie szy\u0142em niebieski kostium dla jego \u017cony i mo\u017ce dlatego<br \/>\n        Roth spe\u0142ni\u0142 moj\u0105 pro\u015bb\u0119.<\/p>\n<p>Abrama Bendera, krawca (obecnie mieszka w Jerozolimie) wyci\u0105gn\u0119\u0142em z<br \/>\n        celi. Powiedzia\u0142em mu, \u017ce mog\u0119 wzi\u0105\u017a\u0107 go do pomocy. Odpowiedzia\u0142 mi,<br \/>\n        \u017ce dop\u00f3ki ma oczy otwarte, wierzy w szans\u0119 prze\u017cycia i ch\u0119tnie b\u0119dzie<br \/>\n        pracowa\u0142. Bender zosta\u0142 potem wys\u0142any z nami do obozu. Po wojnie odnalaz\u0142<br \/>\n        sw\u0105 \u017con\u0119.<\/p>\n<p><strong>W obozie w Stutthofie<\/strong><\/p>\n<p>W tym miejscu urywa si\u0119 wstrz\u0105saj\u0105ca opowie\u015b\u0107 Mo\u0144ka, zmar\u0142 2 lipca 1986.<br \/>\n        Dalszy ci\u0105g prze\u017cy\u0107 Mo\u0144ka opowiedzia\u0142a mi jego \u017cona, Sabina Sieradzka,<br \/>\n        pochodz\u0105ca z Lublina i uratowana z Shoa po aryjskiej stronie w okolicy<br \/>\n        Lublina.<\/p>\n<p>***<\/p>\n<p>Z wi\u0119zienia przy szosie baranowickiej, Moniek zosta\u0142 wys\u0142any wraz z<br \/>\n        bratem &#8211; Szajk\u0105 i krawcem Benderem do obozu w Stutthofie. Moniek pracowa\u0142<br \/>\n        tam r\u00f3wnie\u017c jako krawiec. W male\u0144kiej kom\u00f3rce, kt\u00f3ra mie\u015bci\u0142a si\u0119 naprzeciw<br \/>\n        komory gazowej i krematorium, reperowa\u0142 mundury niemieckie zwo\u017cone z<br \/>\n        frontu. Pewnego razu wszed\u0142 do jego kom\u00f3rki esesman, kt\u00f3ry okazywa\u0142 mu<br \/>\n        pewne wzgl\u0119dy. Akurat spad\u0142 na ziemi\u0119 mundur. Esesman zdzieli\u0142 go przez<br \/>\n        plecy grubym kijem &#8211; na ca\u0142e \u017cycie pozosta\u0142 mu \u015blad tego &quot;\u0142askawego&quot;<br \/>\n        Niemca!<\/p>\n<p>W ci\u0105gu dw\u00f3ch lat swej pracy w kom\u00f3rce naprzeciw komory gazowej, codziennie<br \/>\n        widzia\u0142 Moniek szeregi nagich kobiet p\u0119dzonych na \u015bmier\u0107. S\u0142ysza\u0142 ich<br \/>\n        krzyki, j\u0119ki, mod\u0142y. Widzia\u0142, jak przewo\u017cono na r\u0119cznych w\u00f3zkach ich<br \/>\n        zw\u0142oki do krematorium, na spalenie. Oddycha\u0142 dymem palonych cia\u0142. By\u0142o<br \/>\n        to piek\u0142o, kt\u00f3rego nie zapomnia\u0142 nigdy, do ko\u0144ca swego \u017cycia.<\/p>\n<p>Moniek by\u0142 \u015bwiadkiem mordu tysi\u0119cy kobiet, kt\u00f3re zosta\u0142y zatopione na<br \/>\n        specjalnym okr\u0119cie, gdy\u017c nie by\u0142o miejsca, ani czasu na zagazowanie ich<br \/>\n        w obozie. Zwo\u017cono potem na w\u00f3zkach stosy ich cia\u0142 do krematorium. Patrzy\u0142<br \/>\n        na to bezustannie ze swej pracowni w kom\u00f3rce.  <\/p>\n<p><strong>Marsz \u015bmierci i wyzwolenie<\/strong><\/p>\n<p>Zim\u0105 1944 r., kiedy Rosjanie zbli\u017cali si\u0119, Niemcy wywlekli wi\u0119\u017ani\u00f3w<br \/>\n        z obozu i p\u0119dzili pieszo do Rzeszy. Szli dniami i nocami, bez odpoczynku,<br \/>\n        bez jedzenia. Moniek wa\u017cy\u0142 wtedy 37 kg. Kto szed\u0142 zbyt wolno czy okazywa\u0142<br \/>\n        s\u0142abo\u015b\u0107 &#8211; strzelali do niego! Brat Mo\u0144ka zachorowa\u0142 na tyfus. Moniek<br \/>\n        wl\u00f3k\u0142 go, resztkami si\u0142ami. Pewnej nocy, pozwolili im Niemcy po\u0142o\u017cy\u0107<br \/>\n        si\u0119 w jakiej\u015b stajni przy drodze. Moniek opar\u0142 g\u0142ow\u0119 na czym\u015b twardym.<br \/>\n        Wi\u0119\u017aniowie le\u017celi w strasznej ciasnocie. Nad ranem okaza\u0142o si\u0119, \u017ce by\u0142<br \/>\n        to trup&#8230;<\/p>\n<p>Marsz \u015bmierci ze Stutthofu do Niemiec trwa\u0142 oko\u0142o sze\u015bciu tygodni. Dogna\u0142o<br \/>\n        ich wojsko rosyjskie. Zostali uwolnieni, uratowali si\u0119! By\u0142o to w kwietniu<br \/>\n        1945 r.<\/p>\n<p>Moniek z bratem powr\u00f3ci\u0142 do \u0141odzi. Pozna\u0142 Sabin\u0119, tak\u017ce cudem uratowan\u0105<br \/>\n        z zag\u0142ady. Po kilku miesi\u0105cach pobrali si\u0119, w sierpniu 1945 r. Po pewnym<br \/>\n        czasie wyemigrowali do Stan\u00f3w Zjednoczonych, gdzie przyszed\u0142 na \u015bwiat<br \/>\n        ich syn. Po latach osiedlili si\u0119 w Izraelu. <\/p>\n<p>\u00a0<\/p><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Bez po\u017cegnania Halina Birenbaum Wspomnienia Mo\u0144ka Sieradzkiego 1939- 1945 Pocz\u0105tek wojny Pochodz\u0119\u00a0 z \u0141odzi. Mieszka\u0142em przy ulicy Sr\u00f3dmiejskiej 72 wraz\u00a0 z rodzicani, trzema siostrami i bratem. Starsza siostra by\u0142a ju\u017c zam\u0119\u017cna w chwili wybuchu wojny i mia\u0142a malutk\u0105 c\u00f3reczk\u0119. Ja mia\u0142em 22 lata i prowadzi\u0142em samodzielnie warsztat krawiecki na Zagierskiej 5. M\u0142odszy brat, Szajka, pracowa\u0142 [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":0,"featured_media":0,"parent":3421,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"footnotes":""},"class_list":["post-3443","page","type-page","status-publish","hentry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.dialog.vip\/wp-preview\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/3443","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.dialog.vip\/wp-preview\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.dialog.vip\/wp-preview\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.dialog.vip\/wp-preview\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=3443"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/www.dialog.vip\/wp-preview\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/3443\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3545,"href":"https:\/\/www.dialog.vip\/wp-preview\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/3443\/revisions\/3545"}],"up":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.dialog.vip\/wp-preview\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/3421"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.dialog.vip\/wp-preview\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=3443"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}